Odeon

DÜZELTME: gerçekte ne zaman yapıldı?

Rehberler ve ansiklopediler uzun süre yapım tarihini MS 150 dolayı, banisi olarak da Publius Vedius Antoninus’u verdi. Lionel Bier’in imzasını taşıyan, 1997’de başlayıp Bier’in ölümünden sonra 2011’de yayımlanan mimari ve epigrafik çalışma gerçek sırayı farklı gösteriyor⁴. Bu yerde Augustus sonrası döneme uzanan bir Bouleuterion zaten vardı ve en geç MS 128/129’da ayaktaydı — o yıla ait Hadrianus dönemi bir mektup, yapının özgün duvarına doğrudan kazınmış, sonradan Vedius’un mermer kaplamasının altında kalmış⁵. Vedius’un işi ise, Antoninus Pius’un üç mektubuyla MS 145 - yaklaşık 161 arasına kesin olarak tarihlenir ve yapının kuruluşu değil, sahne cephesinin yenilenmesidir. Üçüncü bir kaynak olan Groh yaklaşık MÖ 11 gibi çelişen bir tarih ve daha küçük, 32 x 45 metrelik bir taban veriyor; Bier’in ayrıntılı, 47 metre çaplı çalışmasının yanında bu rakam daha zayıf kalıyor ve burada aykırı değer olarak ele alınıyor⁵.

Bir meclis binasının müzik heykellerine ihtiyacı neden vardı?

Efes boule’sinin, yani kent meclisinin, çoğu etkili ailelerden 450 üyesi vardı; bir boularchos yönetiminde maliye, inşaat, seçim ve hukuki denetim kararları alınırdı; diğer yüksek imparatorluk dönemi meclis binaları gibi bu yapı da meclis işlerinin ötesinde bir konferans salonu ve gösteri mekânı olarak ikinci bir işlev görüyordu¹¹. Babasının MS 123/124’te kurduğu Hadrianeia oyunlarının agonothete’si olarak Vedius Papianus, bu oyunlar için uygun bir mekân istiyordu; sahada bulunan Müz heykelleri — Terpsikhore, Erato, Melpomene arasında — bu açıklamayı destekliyor: bir meclis binası neden müzik heykelleriyle donatılsın ki?¹²

Vedius döneminin sahne cephesi, tarihli, kendini belgeleyen bir Antoninus dönemi portre galerisi gibi işlev görüyordu: Antoninus Pius’tan üç mektup — kesin olarak MS 145, 149/150 ve 150’ye tarihli — artı bir Hadrianus onur yazıtı (yaklaşık MS 135) ve MS 161’den önceye tarihli, bugün British Museum’da olan bir Lucius Verus heykel kaidesi, yenilemeyi üslup tahminlerine gerek kalmadan sağlam biçimde tarihliyor¹³. Bu mektuplardan biri, Vedius’un yardımlarına karşılık Efeslilerin tutumunu eleştiren açık bir imparatorluk kınamasıydı — Vedius’un serveti ve nüfuzuna duyulan aristokrat kızgınlığın doğrudan epigrafik kanıtı¹⁴. Cephedeki heykel kimlikleri gerçekten hâlâ tartışmalı: bir Faustina heykel kaidesi farklı araştırmacılarca ya Domitia ya da Annia Galeria olarak okunuyor, ortak bir görüş yok; Bier’in kendisi de Antoninus Pius’un yanındaki çifti önce Vedius ve Papiane sanmış, aynı 2002 makalesi içinde Hadrianus ve Sabina’ya çevirmiş¹⁵. Buradaki bir lentoya kazınmış haç, yapının Hristiyanlarca kullanıldığının kanıtı değil — Roma dönemi Küçük Asya’sında sık görülen, pagan anıtları “etkisizleştirme” alışkanlığının bir örneği¹⁶.

Artemision’un içinde, ayrı bir ikinci odeon

Efes’te bu yapıdan tamamen ayrı, Artemision’un kendi kutsal alanı içinde başka bir odeon türü yapı daha var — ancak 2009’dan itibaren yapılan kazılarla tanımlandı, ondan önce yalnızca bir tribün ya da seyir yeri sanılıyordu. Bunu yukarıda anlatılan Devlet Agorası’ndaki Bouleuterion’la kesinlikle karıştırmamak gerekir²². Artemision’un kendi odeonu yaklaşık 40 x 24 metre ölçülerinde, dokuz tonozlu alt yapı odacığıyla, dört kama biçimli bölmede 14 sırada yaklaşık 1.000 kişilik oturma yeriyle, beş merdivenle ulaşılan bir yapı; zemini Thasos’a ve Dokimeion’a kadar uzanan mermerlerle işlenmiş bir opus sectile tasarımıydı²³. MS 1. yüzyılın ikinci yarısında yapıldı, 2. yüzyıl ortasından 3. yüzyıl başına kadar bir latrina eklenerek yenilendi, 5.-6. yüzyılda yandı, sonrasında da bir süre kullanımı sürdü²⁴. Artemis kültüne bağlı müzik pratiği ve yarışmalar için kullanılırdı, Sparta’daki tiyatroya benzer biçimde; yazıtlar Artemis Ephesia onuruna düzenlenen oyunlarda bir oyuncunun, bir retorun ve bir övgü şairinin zaferlerini kaydeder²⁵. Geç Bizans katmanlarından çıkan geç dönem bir silah buluntusu — ok uçları, mızrak uçları ve bir ateşli silah — büyük olasılıkla ya Timur’un 15. yüzyıl başındaki saldırısına ya da 1424’teki Osmanlı fethine bağlanıyor²⁶.

Devlet Agorası’ndaki bu yapı, antik kentin diğer sivil anıtları arasında, törensel olarak bağlı olduğu Prytaneion’a yakın ve Mermer Cadde’nin öbür yanındaki Ticaret Agorası’na kısa bir yürüyüş mesafesinde durur.