Kutsal Efes

Hristiyanlıktan önce Efes’in kimliği tanrıçasının tapınağına bağlıydı². Pausanias, Efesli Artemis’in her yerde tanınmasını tapınağın çok eski ve bütün yapılardan büyük olmasına, kentin önemine ve tanrıçanın kendi şöhretine bağlar². Elçilerin İşleri’nde kent yazmanı Efes’i Artemis tapınağının ve gökten düştüğü söylenen tasvirin bekçisi olarak anar³. Dünyanın Yedi Harikası arasındaki Artemis Tapınağı aynı zamanda kralların, kentlerin ve sıradan yurttaşların para emanet ettiği bir kasaydı⁴.

Tanrıça kentin gündelik hayatının da içindeydi⁵. Prytaneion’daki kutsal Hestia ocağına, Artemis’e bağlı rahipler olan Kuretler bakıyor ve adları binanın sütunlarına yazılıyordu⁵. Kuretler Caddesi’ndeki Hadrian Tapınağı bile adağında Efesli Artemis’i anar⁶. Birçok yazar Efesli Artemis’i Anadolu Ana Tanrıçası Kybele’ye bağlar⁷.

Elçilerin İşleri’ndeki rakamlar yaklaşık üç yılı gösteriyor⁸. Pavlus ilk kez ikinci yolculuğunun sonunda kısa bir süre uğradı: Priskilla ile Akvila’yı burada bıraktı, sinagogda konuştu, kalmayı kabul etmeyip geri döneceğine söz vererek denize açıldı⁹. O dönmeden önce İskenderiyeli bir Yahudi olan Apollos Efes’te öğretiyordu ve Priskilla ile Akvila onu daha ayrıntılı eğitmişti; yani Efes’teki Hristiyan topluluğu Pavlus’un uzun kalışından önce vardı¹⁰.

Döndüğünde Pavlus üç ay sinagogda konuştu, sonra öğretisini Tyrannos’un okuluna (ders salonuna) taşıyıp orada iki yıl her gün ders verdi¹¹. Elçilerin İşleri’nin 20. bölümünde ise Efesli ihtiyarlara üç yıl boyunca öğüt verdiğini söyler⁸. İki rakam genellikle, üç ay artı iki yıl artı Asia’da geçen ek sürenin kapsayıcı bir sayımla yaklaşık üç yıl ettiği biçiminde uzlaştırılır⁸. Kalış MS 50’lerin ortasına tarihlenir; bu tarih metinlerden yeniden kurulmuştur ve kaynaklar MS 52 ile 57 arasında farklı aralıklar verir¹².

Tyrannos’un salonu arazide hiçbir zaman kesin olarak saptanmadı; Tyrannos’un kim olduğu da bilinmiyor¹³. 5. yüzyıldan kalma Codex Bezae’deki “Batı” metni, standart metinde bulunmayan bir ayrıntı ekler: Pavlus salonu beşinci saatten onuncu saate, yani öğlen dinlenme saatlerine denk gelen 11.00 ile 16.00 arasında kullanıyordu¹⁴.

Yakılan büyü kitapları ve gümüşçüler

Elçilerin İşleri’ne göre büyüyle uğraşmış olan yeni inananlar kitaplarını herkesin önünde yaktı; kitapların değeri elli bin gümüş olarak verilir¹⁵. Ardından Demetrios’un kışkırttığı gümüşçüler ayaklanması gelir; kalabalık, bugün kalıntıları görülebilen Büyük Tiyatro’ya doluşur¹⁶¹⁷. Pavlus’un kendisi tiyatroya girmedi; öğrencileri ve dost Asiarkhlar onu vazgeçirdi¹⁶.

Ayaklanmadan sonra Pavlus Makedonya’ya geçti¹⁸. Kudüs’e dönerken Efes’e uğramadı; Efesli ihtiyarları Milet’e çağırıp veda konuşmasını orada yaptı¹⁸.

Efes’ten yazılan mektuplar ve bir zindan söylencesi

Korintlilere Birinci Mektup Efes’ten yazıldı: Pavlus Pentikost’a kadar Efes’te kalacağını söyler ve Asia kiliselerinin, Akvila ile Priskilla’nın selamlarını iletir¹⁹. Aynı mektupta Efes’te vahşi hayvanlarla dövüştüğünü yazar, Korintlilere İkinci Mektupta ise Asia’da hayatından umut kestiği bir sıkıntıdan söz eder; bunların gerçek mi mecazi mi olduğu tartışılıyor²⁰.

Elçilerin İşleri Pavlus’un Efes’te hapsedildiğini kaydetmez²¹. Bazı araştırmacılar onun Efes’te tutuklu kaldığını ve Filipililere ya da Filimon’a mektubunu burada yazdığını savunur; mektupların Roma’da yazıldığı yolundaki geleneksel görüş ise hâlâ çoğunluğun desteğini alıyor²².

Liman yakınındaki tepede Helenistik sura ait iyi korunmuş bir kuleye “Aziz Pavlus Zindanı” denir²³. Ad halk arasında yaşayan bir gelenekten gelir; ne antik bir kaynak ne de arkeoloji Pavlus’u bu kuleyle ilişkilendirir²¹. Pavlus’un Roma’dan önce burada tutulduğu anlatımı da dayanaksızdır: tutuklu olarak Roma’ya yolculuğu Efes’ten değil, Kayseriye’den başlamıştı²¹.

Efeslilere Mektup

Efeslilere Mektup yazar olarak Pavlus’u gösterir, ama Yeni Ahit’te yazarı en çok tartışılan metinlerden biridir: eleştirel araştırmacıların önemli bir kısmı Pavlus’un yazarlığını kabul etmezken Katolik, Ortodoks ve birçok Protestan okur geleneksel görüşü korur²⁴. “Efes’teki” ifadesi (1:1) en eski ve en iyi el yazmalarında yoktur; mektup kimseyi adıyla selamlamaz ve birkaç kiliseye gönderilmiş bir genelgeye benzer²⁵.

Aziz Pavlus Mağarası

Antik kentin güneyinde, Bülbüldağ’ın kuzey yamacındaki küçük bir mağara kilisesi geç antik çağdan 19. yüzyıla kadar Hristiyan ibadetinde kullanıldı²⁶. Yaklaşık 15 metre uzunluğunda, 2 metre genişliğinde ve 2,3 metre yüksekliğinde bir galeridir²⁷. 1998’de Viyana Üniversitesinden Renate Pillinger, sonraki badanaların altında Pavlus’un vaaz verdiği, Thekla’nın bir pencereden dinlediği ve annesi Theokleia’nın izlediği bir duvar resmi buldu; figürlerin adları Grekçe yazılıydı²⁸. Resim, ikinci yüzyıldan kalma apokrif Pavlus ve Thekla’nın İşleri’ne dayanır ve kazı başkanına göre yaklaşık 5. yüzyılın sonuna tarihlenir²⁹. Duvar resimleri 2000–2010 arasında Avusturya Arkeoloji Enstitüsü ile Viyana’daki üniversitelerin işbirliğiyle restore edildi³⁰.

Yeni Ahit bunu söylemez; Yuhanna’yı Efes’e bağlayan gelenek MS 2. yüzyılın sonunda ortaya çıkar. İrenaios, Pavlus’un kurduğu Efes kilisesinde Yuhanna’nın Traianus dönemine kadar kaldığını yazar³¹. Efes piskoposu Polykrates de Eusebios’un aktardığı mektubunda Yuhanna’nın Efes’te “uykuya daldığını” söyler³¹. Hristiyan geleneği Zebedi oğlu Yuhanna’yı İsa’nın sevdiği öğrenciyle, dördüncü İncil’in yazarıyla ve Patmoslu Yuhanna ile aynı kişi sayar; pek çok modern araştırmacı bunların bir kısmını ya da tamamını farklı kişiler olarak görür³².

Yuhanna’nın mezarı Ayasuluk Tepesi’nde saygı görüyordu³³. Orta Çağ hacıları mezardan şifalı bir toz (“manna”) yükseldiğini anlatır; Augustinus da mezarın üzerindeki toprağın, aziz nefes alıyormuş gibi kıpırdadığına dair söylentilerden söz eder³³. Erken Bizans kaynaklarında Efes’in asıl hac hedefi Meryem’e ait bir yer değil, Yuhanna’nın mezarıdır: Egeria 380’lerde buraya gelmeyi planlamış, Willibald 724–726’da gelmiş, İmparator VI. Konstantinos 790’larda ziyaret etmişti³⁴.

İmparator I. Justinianus (527–565), mezarın üzerine Konstantinopolis’teki Havariler Kilisesi’ni örnek alan kubbeli, haç planlı büyük bir bazilika yaptırdı; Prokopios bu yeniden yapımı kaydeder³⁵. Nef başlıklarında Justinianus ile İmparatoriçe Theodora’nın monogramları görülür³⁶. Mezar, merkez kubbenin altındaki haç kesişiminde, basamaklarla inilen bir kriptadadır³⁷. Bazilika bugün Selçuk’ta, Ayasuluk Tepesi ve Efes’in çevresindeki öteki yerlerle aynı gezinin parçasıdır.

Vahiy Kitabı, Roma’nın Asia eyaletindeki yedi kiliseye yazılmış mektuplarla açılır ve ilk mektup Efes’e yazılmıştır³⁸. Ardından Smyrna (İzmir), Pergamon (Bergama), Thyatira (Akhisar), Sardes (Sart), Philadelphia (Alaşehir) ve Laodikeia (Denizli yakınında) gelir; yedisi de bugünkü Türkiye topraklarındadır³⁸.

Efes’e yazılan mektup (2:1–7) kilisenin emeğini, sabrını, sahte elçileri ve Nikolaosçuları reddetmesini över; ama ilk sevgisini bıraktığı için onu kınar ve tövbe etmezse kandilliğini yerinden kaldıracağı uyarısında bulunur³⁹. Galip gelene ise hayat ağacından yeme vaadi verilir³⁹.

Eusebios’un kaydettiği geleneğe göre Efes’in ilk piskoposu Timoteos’tu; Timoteos’a Birinci Mektup da Pavlus’un Timoteos’tan Efes’te kalmasını istediğini anlatır⁴⁰. Antakyalı İgnatios, Roma’ya götürülürken İzmir’den Efeslilere bir mektup yazdı ve piskoposları Onesimos’u övdü⁴¹. Mektubun geleneksel tarihi Traianus dönemidir, ama bazı araştırmacılar İgnatios’u daha geç bir tarihe koyar⁴¹. 190’larda Efes piskoposu olan Polykrates, kendisinden önce yedi akrabasının piskopos olduğunu ve Yuhanna ile havari Filipus’un bir kızının Efes’te yattığını yazmıştı⁴².

Bizans döneminde Efes’in başlıca hac hedefleri Yuhanna’nın mezarı, Yedi Uyurlar mezarlığı ve Aziz Timoteos’un anıt mezarıydı⁴³.

Efes’te 431’de toplanan konsil, Üçüncü Ekümenik Konsil olarak sayılır⁴⁴. İmparator II. Theodosius tarafından toplanan konsil, 22 Haziran 431’de İskenderiyeli Kyrillos’un başkanlığında ve Antakyalı İoannes’in heyeti gelmeden açıldı⁴⁴. Konsil Konstantinopolis Başpiskoposu Nestorios’u görevden aldı ve onun tercih ettiği Khristotokos yerine Meryem için Theotokos (Tanrı Doğuran) unvanını onayladı⁴⁵.

İlk sabah yaklaşık 160 piskopos hazırdı ve aynı gün 198 piskopos Nestorios’un azlini imzaladı⁴⁶. Antakyalı İoannes beş gün sonra geldi ve 43 kadar piskoposla toplanan rakip bir meclis, Kyrillos’u ve onun yanında yer alan Efes piskoposu Memnon’u azletti⁴⁶. 1909 tarihli Katolik Ansiklopedisi’ne göre Efesliler azil kararından sonra piskoposları meşaleler ve buhurla evlerine uğurladı⁴⁷. Bölünme 433’te Kyrillos ile İoannes arasındaki Birleşme Formülüyle yumuşadı; Doğu Süryani Kilisesi (Asur Doğu Kilisesi) ise bu konsili kabul etmez⁴⁸.

Ağustos 449’da Efes’te ikinci bir konsil toplandı⁴⁹. 8 Ağustos’ta İskenderiyeli Dioskoros başkanlığında açılan bu toplantı Eutykhes’i yeniden göreve getirdi, Konstantinopolis patriği Flavianos’u ve Dorylaionlu Eusebios’u azletti⁴⁹. İşlemlere yaklaşık 135 piskoposun imzası düşülmüştür⁵⁰. Flavianos toplantı sırasında saldırıya uğradı ve birkaç gün sonra Lydia’da sürgünde öldü; aktarılan kaba kuvvet ayrıntılarından bazılarının doğruluğu ise sorgulanır⁵¹. Papa I. Leo’nun latrocinium (“haydutlar sinodu”) diye andığı bu toplantıyı 451 Kalkedon Konsili geçersiz saydı⁵². Kalkedon’u kabul eden Katolik, Ortodoks ve çoğu Protestan kilise bu konsili reddeder; Kalkedon’u reddeden Oryantal Ortodoks kiliseleri (Kıpti, Ermeni, Süryani) ise bu toplantıyı meşru görür⁵².

Konsiller hangi binada toplandı?

Geleneksel yanıt Meryem Kilisesi’dir. Kilise, liman yakınındaki Zeus Olympios ve Hadrianus tapınak kompleksinin (Olympieion) uzun güney salonunun içine yapılmıştı⁵³. Genellikle 5. yüzyılın başında kurulduğu ve 431 konsilinde kullanıldığı kabul edilir; Stefan Karwiese’nin kazıları ise salonun konsil için dönüştürüldüğünü ve Meryem’e adanmasının MS 500 dolaylarından önce olamayacağını düşündürür⁵⁴⁵⁵. Kilisenin batı yanında sekizgen, mermer kaplı bir vaftizhane vardır⁵⁶.

Bülbüldağ’ın yamacındaki küçük şapelin bugünkü tanımlaması, 19. yüzyılda yaşamış Alman rahibe Anne Catherine Emmerich’in vizyonlarına dayanır⁵⁷. Katolik Kilisesi Meryem’in burada yaşayıp yaşamadığı konusunda hüküm vermedi, ama haccı teşvik etti⁵⁸. Yer Müslümanlar için de önemlidir: Kur’an’da Meryem’den söz eden ayetler yan odaya yerleştirilmiştir ve pek çok Müslüman ziyaretçi burada dua eder⁵⁹. Harabenin bulunuşu, kazı sonuçları ve papa ziyaretleri Meryem Ana Evi’nin kendi sayfasında ayrıntılı olarak yer alıyor.

Efes, Yedi Uyurlar’a ev sahipliği yaptığını söyleyen birkaç yerden biridir⁶⁰. Hristiyan söylencesine göre Efesli genç Hristiyanlar İmparator Decius’un zulmü sırasında (249–251) bir mağaraya saklandı, mağaranın ağzı örüldü ve II. Theodosius döneminde (408–450) uyanarak bedenin dirilişini kanıtladılar⁶¹. Bilinen en eski anlatım, Serughlu Yakup’un (yaklaşık 450–521) Süryanice manzum vaazıdır; Tourslu Gregorius 6. yüzyılda söylenceyi Latin Batı’da yaydı⁶². Uykunun süresi anlatımdan anlatıma değişir: Gregorius 373 yıl, başka metinler 372, Jacobus de Voragine 196 yıl verir⁶³.

Kur’an’ın Kehf Suresi de bu kıssanın bir anlatımını içerir⁶⁴. Kur’an sayılarını kesinleştirmez: üç, beş ya da yedi diyenlerin tahminlerini ve köpeklerini anar, doğrusunu Allah’ın bildiğini söyler⁶⁵. İslam geleneği çoğunlukla yedi kişi kabul eder ve köpeğe Kıtmir adını verir⁶⁵.

Efes’teki yer, Panayırdağ’ın doğu yamacında bir geç antik çağ mezarlığı ve mağara kilisesidir⁶⁶. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü burayı 1920’lerin sonunda kazmıştır; kaynaklar kazı yıllarını farklı verir⁶⁶. Burada 5.–6. yüzyıla ait yüzlerce mezar, Yedi Uyurlar’ı anan yazıtlar ve üzerinde Hristiyan motifleri bulunan çok sayıda pişmiş toprak kandil ele geçmiştir⁶⁷. Kültür Bakanlığı, Müslümanların Kur’an’daki mağarayı çoğunlukla Tarsus ya da Afşin’deki yerlerle özdeşleştirdiğini, Hristiyan dünyasının ise Efes’i benimsediğini belirtir; Ürdün’de Amman yakınındaki er-Rakim, Şam ve Nahçıvan da mağaranın kendilerinde olduğunu söyleyen yerler arasındadır⁶⁰. Roma Martirolojisi’nde bayram günleri 27 Temmuz, Bizans takviminde 4 Ağustos ve 22 Ekim’dir⁶⁸.

Ayasuluk 24 Ekim 1304’te Sasa Bey ile Aydınoğullarının Türk kuvvetlerine teslim oldu⁶⁹. Aziz Yuhanna Kilisesi bir süre cami olarak kullanıldı; tepenin eteğinde İsa Bey Camii 1375’te yapılınca bu kullanım sona erdi⁷⁰. Caminin batı kapısı üzerindeki kitabeye göre yapı, Şevval 776’da (Mart 1375) Aydınoğlu İsa Bey adına Şamlı mimar Ali bin Müşeymeş tarafından inşa edildi⁷¹.

Bugün Efes’in inanç coğrafyası üç geleneği bir arada taşıyor: Artemis’in tapınağının kalıntısı, Hristiyan hac yerleri ve Müslümanların da ziyaret ettiği Meryem Ana Evi ile Yedi Uyurlar. Bu yerlerin çoğu antik kentin dışında, Selçuk ve çevresinde kalır.