Efes Antik Kenti'nin tarihi

Efes’in tek bir kurucusu yok: arkeoloji Neolitik bir köy gösteriyor, Hitit belgeleri bir Arzava kentinden söz ediyor, Grek geleneği ise şehri Atinalı bir prensin kurduğunu anlatıyor.

Çukuriçi Höyük: ilk yerleşim

Çukuriçi Höyük Neolitik çağda, MÖ 6700–5900 dolaylarında iskân edildi. Sonra 2.500 yılı aşkın bir süre boş kaldı, Geç Kalkolitik’te yeniden yerleşildi ve MÖ 2750 civarında, Erken Tunç Çağı’nın ilk evresinin sonunda terk edildi¹. Neolitik köy o dönemde bir lagünün yakınında, tarih öncesi kıyı çizgisinin yaklaşık 1,5 kilometre içinde kuruluydu; ilk yerleşenler Ege’ye doğrudan ulaşabiliyordu¹⁶. Buluntular arasında Milos adasından getirilmiş obsidyen ve Erken Tunç Çağı’na ait 50 kadar metal ergitme fırını var: erken bakır işçiliğinin ve deniz yoluyla yürüyen bir alışverişin izleri¹⁷. Sistematik kazılar 2006–2014 yıllarında Barbara Horejs yönetiminde yürütüldü¹⁸.

Apaşa: Hitit belgelerindeki kent

Birçok araştırmacı, Geç Tunç Çağı’ndaki Ayasuluk yerleşimini Hitit metinlerinde Arzava krallığının başkenti olarak geçen Apaşa ile özdeşleştiriyor. Bu eşleştirme bir yazıta değil, ad benzerliğine ve Miken buluntularına dayanıyor⁴. Hitit kralı II. Murşili yıllıklarında, saltanatının üçüncü yılında Arzava kralı Uhhaziti’nin şehri Apaşa’ya girdiğini, Uhhaziti’nin ise direnmek yerine kaçtığını yazar¹⁹.

Androklos, balık ve yaban domuzu: kuruluş efsanesi

Grek geleneğine göre Efes’i Atina kralı Kodros’un oğlu Androklos kurdu; İyon göçünü o yönetmişti ve İyonların kraliyet merkezinin Efes’te olduğu bu yüzden söylenirdi²⁰. Efsaneye göre bir kehanet, şehrin bir balığın göstereceği ve bir yaban domuzunun yol açacağı yerde kurulmasını buyurdu. Pişirilen bir balık ateşten sıçrayıp çalılıkları tutuşturdu, içinden bir domuz fırladı; Androklos domuzu öldürdü ve şehir onun düştüğü yerde kuruldu²¹. Strabon’un zamanında Androklos’un soyundan gelenler hâlâ ön sırada oturma ve mor giyme gibi kraliyet ayrıcalıklarını koruyordu²².

Efsanenin tarihsel bir çekirdeği olabilir. Gelenek İyon yerleşimini MÖ 11.–10. yüzyıla koyar ve Efes’te bulunan en eski Demir Çağı Grek çanak çömleği gerçekten de MÖ 11. yüzyılın sonlarına tarihleniyor⁵.

Strabon, Greklerden önce burada Karların ve Lelegelerin yaşadığını, Androklos’un onları çıkarıp halkını Athenaion ile Hypelaios pınarının çevresine ve Koressos dağının yamaçlarına yerleştirdiğini anlatır⁶. Başka bir rivayete göre Efes, şehri ele geçiren Smyrna adlı bir Amazon yüzünden bir zamanlar “Smyrna” diye anılmıştı; şair Kallinos da Efeslilere “Smyrnalılar” der²³. Antik yazarlar Artemis kültünü ve tapınağını da Amazonlara bağlar: Kallimakhos’un ilahisinde Amazonlar tahta bir tasviri bir meşe ağacının altına diker²⁴.

Efes’in sık sık yer değiştirmesinin nedeni denizin geri çekilmesiydi. Küçük Menderes’in, antik adıyla Kaystros’un deltası kıyıyı batıya ittikçe limanlar dolup işe yaramaz hâle geliyor, şehir de peşinden gidiyordu³. Antik kaynaklardaki Pion bugünkü Panayırdağ, Preon ise Bülbüldağ’dır²⁵.

Kaynaklarda izi sürülebilen başlıca duraklar şunlar:

1. Dağ yamacından Artemision’a. Strabon’a göre şehir Kroisos’un zamanına kadar dağın yamacındaydı; sonra halk aşağı inip Artemision’un çevresine yerleşti ve İskender’in zamanına kadar orada yaşadı. Kayda geçen ilk taşınma budur⁹.
2. Artemision’dan iki dağın arasına. Lysimakhos şehri Panayırdağ ile Bülbüldağ arasında, surlarla çevrili yeni bir alana taşıdı. Bugün gezilen Helenistik-Roma kenti burasıdır¹⁰.
3. Parçalanma. 7. ve 8. yüzyıllarda depremler, Arap akınları ve ekonomik değişim şehri küçük merkezlere böldü: liman yakınındaki eski kent, surlarla korunan Ayasuluk ve kıyıdaki Anaia¹⁴.
4. Ayasuluk. Yaşam giderek surlarla korunan Ayasuluk tepesine kaydı, ama aşağı kent bir anda boşalmadı²⁶.

Lysimakhos’un zorunlu taşıması

Efesliler yeni surların içine kendi istekleriyle taşınmadı. Strabon’un anlattığına göre Lysimakhos şiddetli bir sağanağı bekledi, kanalları tıkadı ve eski şehri su basınca halk gitmeye razı oldu²⁷. Jeoarkeoloji daha pratik bir neden de öne sürüyor: Artemision yakınındaki eski liman dolmaya başlamıştı, Pion ile Preon arasındaki koy ise hâlâ derin ve iyi bir demir yeri sunuyordu²⁸.

Taşınmanın tarihi tek bir yıla bağlanamıyor. Lysimakhos şehri ilk kez MÖ 301/300’de ele geçirdi, ama 287’den MÖ 281’deki ölümüne kadar güvenle elinde tutabildi; bu yüzden tarih en iyi “MÖ 3. yüzyılın başı” diye verilebilir²⁹. Lebedos ve Kolophon’u yıkıp iki şehrin halkını da yeni Efes’e yerleştirdi³⁰. Şehre karısı II. Arsinoe’nin adını verip Arsinoeia dedi; ad tutmadı ve Lysimakhos Kurupedion’da öldükten sonra şehir yeniden Efes oldu³¹.

Yeni surlar 4 kilometreden uzun, 2 kilometre genişliğinde bir alanı çevreliyor ve Bülbüldağ’ın sırtı boyunca uzanıyordu³². Şehir, sokakların dik açılarla kesiştiği ızgara bir plana göre kuruldu³³.

Dolan liman

Taşınma liman sorununu çözmedi. Strabon’a göre Bergama kralı II. Attalos, geniş liman ağzını bir dalgakıranla daraltırsa limanın derinleşeceğini düşündü; oysa Kaystros’un getirdiği alüvyon içeride kapana kısıldı ve bütün liman sığlaştı³⁴. Romalı tarihçi Livius, MÖ 190 dolaylarındaki limanı bir nehir gibi uzun, dar ve sığlıklarla dolu diye tarif eder³⁵.

Roma döneminde yazıtlar yüzyıllar süren temizlik çabalarını kaydeder. Nero döneminde bir prokonsül limanı temizletmeye çalıştı; 2. yüzyılın başında hayırseverler genişletme masraflarını üstlendi, 2. yüzyılın ortasında bir prokonsül kanala çöp dökülmesini yasakladı, 3. yüzyılın başında temizlik için 20.000 denarius harcandı³⁶. Romalılar kentin eteğindeki havzayı kazıp bir limana çevirdi; ilerleyen delta onları batıya doğru uzun bir kanal açmaya zorladı¹².

Bugün eski limandan denize kabaca 5–6 kilometre var; kesin rakam, mesafenin nereden ölçüldüğüne göre değişiyor³⁷. İlçesi, yolları ve kıyıya uzaklığıyla Efes Antik Kenti’nin bugünkü konumu ayrı bir sayfanın konusu.

MÖ 7. yüzyılın ortasında Kimmerler Efes’i ve Artemis kutsal alanını yağmaladı³⁸. Efesli şair Kallinos’un günümüze ulaşan en uzun şiiri, hemşehrilerini bu istilacılara karşı savaşmaya çağırır³⁹.

Lydia kralı Kroisos Efes’i MÖ 560 dolaylarında aldı⁷. Herodotos’a göre kuşatma sırasında Efesliler şehirlerini Artemis’e adamak için tapınaktan surlara, yedi stadion, yani 1,2 kilometre kadar uzunlukta bir halat germişti⁴⁰. Kroisos büyük Arkaik tapınağın sütunlarının bir kısmını karşıladı; üzerinde onun adağı yazılı sütun tamburları günümüze ulaştı⁴¹.

Kyros Kroisos’u yendikten sonra Pers generali Harpagos Efes’i Pers egemenliğine soktu⁴². İyon İsyanı sırasında asiler Efes’ten yola çıkıp Sardeis’i yaktı, ardından Efes yakınlarında Perslere yenildi⁴³. Strabon’a göre Kserkses İyon tapınaklarını yakarken Efes’tekine dokunmadı⁴⁴.

Bu yüzyılların en ünlü Efeslisi filozof Herakleitos’tu. Diogenes Laertios onun olgunluk çağını MÖ 504–501’e yerleştirir⁴⁵. Tek bir kitap yazmış ve bunu Artemis Tapınağı’na bırakmıştı; eserinden yüzü aşkın fragman kaldı ve antik okurlar ona “Karanlık” lakabını taktı⁴⁶. Ona atfedilen “Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz” sözü aslında Platon’un yorumu; araştırmacıların çoğunun özgün kabul ettiği fragman, aynı nehirlere girenlerin üzerinden hep başka başka suların aktığını söyler⁴⁷.

MÖ 479’da Persler yenilince Efes, Atina önderliğindeki Delos Birliği’ne katıldı⁴⁸. Peloponez Savaşı’nın son yıllarında Spartalı amiral Lysandros MÖ 407’de Efes’i donanma üssü yaptı ve 406’da yakınlardaki Notion’da Atinalıları yendi⁴⁹.

MÖ 356’da Artemision’u, adını ölümsüzleştirmek isteyen Herostratos ateşe verdi⁵⁰. Yangının İskender’in doğduğu gün, hatta aynı gece çıktığı sonradan oluşmuş bir gelenektir⁵¹.

İskender MÖ 334’te Granikos zaferinin ardından Efes’i Perslerden aldı⁸. Tapınağın yeniden yapımının masrafını, adının adak yazıtına yazılması şartıyla üstlenmeyi önerdi. Efesliler reddetti; içlerinden birinin cevabı, bir tanrının tanrılara adak sunmasının yakışık almayacağıydı⁵².

Tapınak aynı zamanda bir sığınaktı ve sınırları sık sık değişti. Strabon’a göre İskender sığınma alanını bir stadiona genişletti, Mithridates bir ok atımı kadar uzattı, Antonius iki katına çıkarıp şehrin bir bölümünü içine aldı; Augustus ise suçlulara barınak olduğu için bu genişlemeyi iptal etti⁵³.

Lysimakhos’un ölümünden sonra Efes Selevkoslarla Ptolemaioslar arasında el değiştirdi. Kaynakların çoğu MÖ 246–197 arası için Ptolemaios denetiminden söz eder ve III. Antiokhos’un şehri 196’da geri aldığını belirtir; bu tarihlerin her biri tartışmaya açık⁵⁴. Roma’nın III. Antiokhos’u Magnesia’da yenmesi (MÖ 190) ve Apameia Barışı’nın (MÖ 188) ardından Efes, Bergama’daki Attalos krallığına bırakıldı⁵⁵.

Bergama kralı III. Attalos MÖ 133’te ölürken krallığını Roma’ya bıraktı; Aristonikos isyanı bastırıldıktan sonra MÖ 129’da Asia eyaleti kuruldu¹¹. Efes Roma valisinin oturduğu şehir, fiilen de eyaletin merkezi oldu. Resmen Bergama’nın yerine “başkent” sayılıp sayılmadığı ise tartışılıyor: prokonsül eyaletteki mahkeme merkezlerini dolaşırdı ve karaya Efes’te çıkardı⁵⁶.

Mithridates, Sulla ve Asia Vesperleri

MÖ 88’de Efes, Pontus kralı VI. Mithridates’i coşkuyla karşıladı ve şehirdeki Roma heykellerini devirdi⁵⁷. Aynı yıl “Asia Vesperleri” (Asia eyaletinde bir günde düzenlenen Romalı kıyımı) diye anılan olayda eyaletin şehirleri, Mithridates’in emriyle Romalı ve İtalyan sakinlerini öldürdü. Appianos’a göre Efesliler kaçanları Artemis tapınağındaki tasvirlerin dibinden koparıp götürdü⁵⁸. Antik kaynaklardaki 80.000 ile 150.000 arasında değişen kurban sayılarını bugün araştırmacılar abartılı buluyor⁵⁹. Efes daha sonra Mithridates’e sırt çevirdi ve Sulla’nın zaferiyle MÖ 86/85’te yeniden Roma denetimine girdi⁶⁰.

Antonius ve Kleopatra

Kleopatra’nın küçük kız kardeşi IV. Arsinoe, MÖ 41’de sığındığı Artemision’da Marcus Antonius’un emriyle öldürüldü⁶¹. Olayın yeri konusunda antik yazarlar ayrışır: Iosephos Efes’i, Appianos ise Milet’teki bir tapınağı gösterir⁶². Aynı yıl Antonius şehre girdiğinde Efes onu Dionysos olarak karşıladı; kadınlar Bakkhalar, erkekler ve çocuklar satirler gibi giyinmişti⁶³. Antonius ile Kleopatra MÖ 33/32 kışını Efes’te geçirdi. Plutarkhos’a göre burada 800 savaş ve yük gemisi toplandı, bunların 200’ünü Kleopatra sağladı⁶⁴. Octavianus MÖ 29’da, eyaletteki Romalıların Efes’te Dea Roma ile tanrılaştırılmış Iulius Caesar adına bir kutsal alan kurmasına izin verdi⁶⁵.

İmparatorluğun büyük liman kenti

Augustus ya da Tiberius döneminde yazan Strabon, Efes’i Toros’un bu yakasındaki Asya’nın en büyük ticaret merkezi olarak anar ve şehrin her geçen gün büyüdüğünü söyler⁶⁶. Asia eyaletinin Nero döneminde, MS 62’de yenilenen gümrük yasası da Efes’teki bir yazıtta korunmuştur⁶⁷.

İmparatorluk kültü şehrin gurur kaynağıydı. MS 89/90’da Sebastoi Tapınağı’nın adanmasıyla Efes ilk kez “neokoros”, yani imparatorluk kültünün tapınak bekçisi unvanını aldı⁶⁸. Hadrianus döneminde iki kez, MS 211’de Caracalla’nın Artemis adına tanıdığı hakla üç kez, Elagabalus döneminde de kısa bir süre dört kez neokoros oldu; bu, Roma’nın doğu eyaletlerinde bir rekordu⁶⁹. Hadrianus şehri MS 124’te ve büyük olasılıkla 128/129’da yeniden ziyaret etti ve kurucu olarak onurlandırıldı⁷⁰.

Kentin bugün en çok fotoğraflanan yapısı bu yüzyılda yükseldi: 110’lu ve 120’li yıllarda bir senatörün anıt mezarı olarak yapılan Celsus Kütüphanesi⁷¹. Cephesi 1970–1978’de özgün parçalarıyla yeniden kuruldu⁷².

Hristiyanlığın ilk kuşakları da Efes’te iz bıraktı. Elçilerin İşleri’ne göre Pavlus burada iki yılı aşkın bir süre öğretti⁷³; gümüşçü Demetrios’un kışkırttığı ayaklanma da Büyük Tiyatro’da patlak verdi⁷⁴.

Roma dönemi Efes’i için tahminler, modern yoğunluk modellerindeki 34.000–72.000 aralığından geleneksel 200.000–250.000’e kadar uzanıyor ve kesin bir sayı vermek mümkün değil.

Geleneksel rakam olan 200.000–250.000 eski literatürde ve Almanca yayınlarda sıkça tekrarlanır⁷⁵. Daha yeni tahminler çok daha düşük:

Tahmin	Kim, nasıl
225.000’e kadar	T. R. S. Broughton76
138.000–172.500	Jerome Murphy-O’Connor77
yaklaşık 71.600	Hanson, Ortman ve Lobo, 2017 demografik modeli78
33.600–56.000	J. W. Hanson, yapı yoğunluğuna dayalı hesap79

Sık duyulan “Roma İmparatorluğu’nun dördüncü büyük şehri” sıralaması yerine tarihçi Walter Scheidel’in daha temkinli gruplamasına bakmak gerekir: Scheidel Efes’i 2. yüzyılda Roma, İskenderiye, Antakya ve Kartaca ile birlikte imparatorluğun en büyük beş kenti arasında sayar⁸⁰.

260’larda bir deprem ve bir Got akını kentin ve Artemis Tapınağı’nın büyük bölümünü harap etti. Gallienus döneminde (253–268) Efes’i şiddetli bir deprem vurdu, ardından denizden Got akıncıları saldırdı; sık verilen 262 yılı ise gelenekten geliyor⁸¹. Jordanes’e göre Gotlar Efes’teki Artemis Tapınağı’nı yaktı; akının yılı 262/263 ile 267/268 arasında tartışılıyor⁸².

Kazıcılar Yamaç Evler’deki büyük yıkımı 3. yüzyılın üçüncü çeyreğine, bir depreme bağlıyor⁸¹. Yıkılan evler bir daha lüks konut olarak yapılmadı; bu felaketler kentin imparatorluk dönemindeki zirvesinin sonu sayılır⁸³. Celsus Kütüphanesi de MS 270 dolayındaki bir depremden sonra terk edilmiş görünüyor⁸⁴.

Constantinus, II. Constantius ve Arcadius hasar gören kenti yeniden inşa edip süsledi. Tiyatrodan limana inen sütunlu caddeye bugün Arcadius’un (395–408) adından ötürü Arkadiane denir¹³. Geç antik çağda başka depremler de yaşandı ve yeniden yapımlarda eski binaların taşları kullanıldı⁸⁵.

Artemision 400 dolaylarında terk edildi ve mermeri sökülüp kullanıldı; bu taşların büyük kısmı Ayasuluk’taki Aziz Yuhanna Bazilikası’na, daha sonra da İsa Bey Camii’ne gitti⁸⁶.

Efes 431’de Üçüncü Ekümenik Konsil’e, 449’da da ikinci bir konsile ev sahipliği yaptı⁸⁷. İmparator II. Theodosius’un topladığı 431 konsili 22 Haziran’da açıldı⁸⁸; Konstantinopolis başpiskoposu Nestorius’u görevden aldı ve Meryem için “Theotokos” (Tanrı’yı doğuran) unvanını benimsedi⁸⁹. Konsiller, Pavlus’un Efes yılları, Aziz Yuhanna geleneği ve Meryem Ana Evi, Efes’in Hristiyanlık tarihi içinde bir bütün oluşturur.

542 dolaylarındaki Justinianus vebası kentin nüfusunu ağır biçimde etkiledi⁹⁰. İmparator Justinianus, Ayasuluk tepesinde havarinin geleneksel mezarı üzerindeki küçük ve harap kilisenin yerine, Konstantinopolis’teki Havariler Kilisesi’ni örnek alan kubbeli büyük bir bazilika yaptırdı; bazilika 6. yüzyılın ortalarında yükseldi⁹¹.

614/616 dolaylarında kentin büyük bölümü yıkıldı; nedeni büyük olasılıkla Pers savaşıydı, ama bir kaynak bir depremi gösteriyor. Ardından yapılan yeni sur, antik kentin yarısından azını çevreliyordu⁹².

Arap donanmaları 7. yüzyılın ortasından itibaren (654/655) Efes’e akınlar düzenledi; 781’deki bir akında yaklaşık 7.000 kişi esir alındı⁹³. Efes 7. yüzyıldan itibaren Thrakesion temasına bağlıydı ve 8. yüzyılda bereketli bir yıllık panayıra ev sahipliği yapıyordu⁹⁴.

Yaşam surlarla korunan Ayasuluk’a kaydı, ama aşağı kent 9.–10. yüzyılda boş değildi. Meryem Kilisesi’nin güneyindeki kazılar burada 12. yüzyıla kadar konut kullanımını, sonra ağırlıklı olarak çiftçiliği gösteriyor; son etkinlik izleri 14. yüzyıldan²⁶. Tepenin adı da bu çağdan kalma. Ayasuluk, “Kutsal İlahiyatçı” yani Aziz Yuhanna anlamına gelen Grekçe Hagios Theologos’tan türedi; İtalyan tüccarlar bu adı Altoluogo, Türkler Ayasluğ ya da Ayasuluk diye söyledi⁹⁵.

Khrysokheir önderliğindeki Paulikianlar 860’larda Efes’e saldırdı⁹⁶. Selçuklular kenti 1090’da aldı; Bizans 1096/97’de Ioannes Dukas komutasında geri kazandı⁹⁷. Aralık 1147’de Fransa kralı VII. Louis’nin İkinci Haçlı Seferi ordusu Efes’te konakladı ve yakınlarda Selçuklularla çarpıştı⁹⁸. 1204’ten sonra Efes, 1206’dan itibaren İznik İmparatorluğu’na bağlandı ve Nikephoros Blemmydes’in ders verdiği bir bilim merkezi oldu⁹⁹.

Kasaba 24 Ekim 1304’te, Aydınoğullarıyla birlikte hareket eden Sasa Bey’in kuvvetlerine teslim oldu. Hristiyan nüfusun büyük kısmı sürüldü, öldürüldü ya da köleleştirildi¹⁵.

Aydınoğulları beyliği döneminde Ayasuluk, Birgi’den sonra beyliğin başkenti ve Venedik ile Cenova’yla ticaret yapan önemli bir liman oldu¹⁰⁰. İsa Bey Camii, batı kapısının üzerindeki kitabeye göre Şevval 776’da, yani Mart 1375’te, Aydınoğlu İsa Bey için Şamlı mimar Ali bin Müşeymeş tarafından yapıldı¹⁰¹. İsa Bey yaklaşık 1360’tan 1390’a kadar hüküm sürdü; Yıldırım Bayezid 1390’da Aydın topraklarını Osmanlı’ya kattı¹⁰². Timur 1402’de Ankara Savaşı’nda Osmanlıları yendikten sonra Aydınoğlu beylerini yeniden başa geçirdi; Ayasuluk bu istila sırasında hasar gördü¹⁰³. Osmanlılar bölgeyi II. Murad döneminde, son Aydınoğlu hükümdarı İzmiroğlu Cüneyd’e son vererek kesin olarak geri aldı; bu tarih çoğunlukla 1425, bazen de 1426 olarak verilir¹⁰⁴.

Antik kent 15. yüzyılda artık tamamen terk edilmişti². Aynı yüzyılda İtalyan gezgin Ankonalı Cyriacus bölgeye uğradı; 17. yüzyılın ortasında da Evliya Çelebi Ayasuluk’u anlattı¹⁰⁵. Ayasuluk’un devamı olan Selçuk, 1957’de Kuşadası’ndan ayrılıp İzmir’e bağlı bir ilçe oldu¹⁰⁶.

Modern Efes araştırmaları bir tapınak arayışıyla başladı. İngiliz demiryolu mühendisi John Turtle Wood, British Museum adına 1863’te Artemision’u aramaya koyuldu; bu arada Bouleuterion’u, Luka’nın mezarı denen yapıyı ve Büyük Tiyatro’yu kısmen açtı ve tapınağı 1869 yılbaşı gecesi buldu¹⁰⁷. Ona yolu tiyatroda bulduğu Salutaris yazıtı gösterdi; yazıttaki tören alayı Artemision’dan kalkıp Magnesia Kapısı’ndan kente giriyordu¹⁰⁸.

Viyana Üniversitesinden Otto Benndorf 1893’te bir Efes kazısı önerdi; Avusturya kazıları 1895’te başladı ve Benndorf 1898’de Avusturya Arkeoloji Enstitüsünü kurdu¹⁰⁹. İlk kazıların buluntuları, ihracat 1906/07’de durdurulana kadar Viyana’ya gönderildi¹¹⁰. Birinci Dünya Savaşı çalışmaları on yılı aşkın bir süre kesti. Kazılar 1926’da yeniden başladı, İkinci Dünya Savaşı’yla yine durdu ve 1956’dan itibaren Franz Miltner yönetiminde her yıl düzenlenen kampanyalarla sürdü¹¹¹. Kuretler Caddesi 1950’lerde Miltner döneminde, kazılan anıtları ziyaretçiler için birbirine bağlamak amacıyla temizlendi; harabelerin gezilen bir peyzaja dönüşmesi böyle başladı¹¹². Enstitü 1 Ocak 2016’da Avusturya Bilimler Akademisine bağlandı¹¹³.

Siyaset de kazıyı etkiledi. Türkiye Avusturya ekibinin çalışmalarını 2016’da durdurdu ve 2018’de yeniden izin verdi¹¹⁴. İzin Ekim 2019’da bir kez daha kaldırıldı; 2020–2021’de alanda yalnızca Türk ekibi çalıştı, Avusturya kampanyaları ise daha sonra yeniden başladı¹¹⁵.

Efes 2015’te, (iii), (iv) ve (vi) numaralı ölçütlerle dört bileşenli bir seri alan olarak Dünya Mirası Listesine girdi: Çukuriçi Höyük, Efes antik kenti, Artemision ve Orta Çağ yerleşimiyle birlikte Ayasuluk tepesi ve Meryem Ana Evi. Alanın toplam büyüklüğü 662,62 hektar¹¹⁶.

Ölçütlerin gerekçesi, Efes’in tarihini birkaç satırda özetliyor. (iii) numaralı ölçüt Celsus Kütüphanesi’ni, Hadrian Tapınağı’nı, Serapeion’u ve Yamaç Ev 2’yi anar; (iv) kayan kıyının biçimlendirdiği yerleşim peyzajını ve kanalı, havzasıyla Roma liman kentini; (vi) ise Kybele’den Hristiyanlığa uzanan dinsel gelenekleri, Meryem Kilisesi’ni, Aziz Yuhanna Bazilikası’nı ve 431 ile 449 konsillerini¹¹⁷.

Tarihin katmanları bugün Selçuk çevresinde birkaç ayrı noktaya dağılmış durumda. Lysimakhos’un taşıdığı ve Romalıların yüzyıllarca yeniden yaptığı kentin kalıntıları, Yukarı Kapı’dan limana doğru yürüme sırasıyla antik kent rehberinin konusu. Artemision’dan geriye bugün tek bir sütun kalmış, o da sahada bulunan farklı parçalardan yeniden dikilmiş¹²⁴. Ayasuluk tepesindeki kale, Aziz Yuhanna Bazilikası ve İsa Bey Camii gibi kent dışındaki duraklar ise Efes’in çevresi sayfasında bir araya getirildi.