Efes'in çevresi

Dünyanın Yedi Harikası arasında sayılan Artemis Tapınağı’ndan geriye, farklı parçalardan yeniden dikilmiş tek bir sütun kaldı¹⁰. Tapınağın kalıntıları John Turtle Wood tarafından 31 Aralık 1869’da, yaklaşık 6 metre derinde bulundu¹¹. Tapınak yaklaşık 400 yılına kadar terk edilmişti; mermerinin büyük kısmı söküldü ve Aziz Yuhanna Bazilikası ile İsa Bey Camii’nde yeniden kullanıldı¹². Alan Bakanlığın ücretli ören yerleri listesinde yer almıyor¹³.

Ad, tepedeki kilisenin adandığı Aziz Yuhanna’dan gelir⁵. Grekçe Hagios Theologos (“Kutsal Teolog”) İtalyan tüccarların dilinde Altolugo ya da Altologo, Türkçede Ayasuluk oldu⁵. Arap akınları nedeniyle 7. ve 8. yüzyıllarda kilise çevresi surla kuşatıldı ve Bizans Efes’inin merkezi tepeye taşındı¹. Tepe yaklaşık 7. yüzyıldan itibaren yeniden tahkim edildi¹⁴.

Bazilika, geleneğin Havari Yuhanna’nın mezarı saydığı yerin üzerinde durur¹⁵. İmparator I. Justinianus (527–565), buradaki eski kiliseyi yıktırıp yerine Konstantinopolis’teki Havariler Kilisesi’ni örnek alan kubbeli, haç planlı büyük bir bazilika yaptırdı¹⁶. Yapım 6. yüzyılın ortasına tarihlenir¹⁴.

Kültür ve Turizm Bakanlığına göre üç nefli, haç biçimli planın üzerinde altı kubbe vardı; İngilizce bazı kaynaklar beş der¹⁷. Nef başlıklarında Justinianus ile Theodora’nın monogramları okunur¹⁸. Mezar, merkez kubbenin altında basamaklarla inilen bir kriptadadır; kuzey yanda sekizgen bir vaftizhane, kuzey haç kolunda bir hazine odası (skeuophylakion) bulunur¹⁵. Artemis Tapınağı’na ait Arkaik kabartma parçaları da bazilikadan çıkmıştır¹⁹.

Bizans döneminde Efes’e gelen hacıların asıl hedefi, Efes’in Hristiyan geleneğinde Havari Yuhanna’ya ait sayılan bu mezardı²⁰.

Kazı geçmişi de katmanlıdır. Grek arkeolog Georgios Soteriou 1920–21’de, Avusturya Arkeoloji Enstitüsü 1926–1931’de kazdı; ardından Türk ekipleri kazı ve restorasyonu sürdürdü²¹. Sütun ve duvarların bir kısmının yeniden dikilmesi Amerikalı dinî vakıfların, George B. Quatman ve American Society of Ephesus’un desteğiyle yapıldı²².

Takip Kapısı ve Ayasuluk Kalesi

Kilise alanının tahkimli ana kapısına “Takip Kapısı” denir²³. 18. yüzyıl gezginleri kapıda yeniden kullanılmış Roma kabartmalarını Hristiyan şehitlerinin sahneleri sanmıştı; kabartmalar aslında Akhilleus, Patroklos ve Hektor’un yer aldığı Truva Savaşı sahneleriydi²³.

Tepenin doruğundaki kalenin ilk evresi Bizans dönemidir; Aydınoğulları ve erken Osmanlı döneminde onarılmıştır²⁴. Surlarında 15 kule ve doğu ile batıda iki kapı vardır; içinde bir sarayın, bir caminin, bir hamamın ve sarnıçların kalıntıları bulunur²⁴.

Bakanlığın giriş ücretleri listesinde Ayasuluk–St. Jean ören yerinin yabancılar için ücreti 6 avro²⁵ (kontrol tarihi: 14 Eylül 2026) olarak geçiyor ve MüzeKart geçerli²⁵.

İsa Bey Camii Mart 1375’te tamamlandı: batı kapısının üzerindeki kitabeye göre cami, Şevval 776’da Aydınoğlu İsa Bey adına Şamlı mimar Ali bin Müşeymeş tarafından yapıldı⁶. Popüler kaynaklarda geçen “Selçuklu camii” nitelemesi yanlıştır; yapı Aydınoğulları dönemine aittir⁶.

Aydınoğulları Beyliği döneminde Ayasuluk, Birgi’den sonra başkent oldu ve Venedik ile Ceneviz’le ticaret yapan önemli bir liman kenti hâline geldi²⁶. Tepedeki Aziz Yuhanna Kilisesi bir süre cami olarak kullanılmış, İsa Bey Camii yapılınca bu kullanım sona ermişti²⁷. Camiyi ziyaret için ayrı bir giriş ücreti Bakanlık listelerinde görünmüyor¹³.

1. 1090Selçuklular Efes’i aldı; Bizans 1096/97’de geri aldı²⁸
2. Aralık 1147İkinci Haçlı Seferi Efes’te konakladı ve yakında Selçuklularla savaştı²⁹
3. 1206Efes İznik İmparatorluğu’na bağlandı³⁰
4. 24 Ekim 1304Kent Sasa Bey ile Aydınoğullarının Türk kuvvetlerine teslim oldu³¹
5. Mart 1375İsa Bey Camii tamamlandı⁶
6. 1390I. Bayezid komutasındaki Osmanlılar Aydın topraklarını aldı³²
7. 1402Timur, Ankara zaferinin ardından Aydınoğullarını geri getirdi; Ayasuluk bu istilada zarar gördü³³
8. 1425II. Murad bölgeyi kesin olarak Osmanlı topraklarına kattı (bazı kaynaklara göre 1426)³⁴
9. 17. yüzyıl ortasıEvliya Çelebi Ayasuluk’u anlattı³⁵
10. 1957Selçuk ilçe oldu³

Aşağıdaki antik kent 15. yüzyıla gelindiğinde bir yerleşim olarak tamamen terk edilmişti; Ayasuluk ise yaşamayı sürdürdü²; bu dönüşüm, Efes tarihinin son bölümünü oluşturur.

Selçuk’taki Efes Müzesi 2012 sonunda yenileme için kapandı ve 2014’ün sonlarında yeniden açıldı; açılış tarihi kaynaklarda farklı verilir³⁶.

Bakanlığın listesine göre müzenin bölümleri arasında çeşme buluntuları, Yamaç Ev buluntuları, antik sikkeler, Kybele kültü, Artemision buluntuları, Artemis ve imparatorluk kültü, Çukuriçi Höyük, Aziz Yuhanna, Ayasuluk Kalesi ve Belevi Mozolesi bulunuyor³⁷. Bakanlığın öne çıkardığı eserler arasında Pollio Çeşmesi grubundan “Dinlenen Savaşçı”, mermer bir Marcus Aurelius, Lysippos’un “Okunu geren Eros”unu kopyalayan bir Eros başı ve tapınak biçimli başlığıyla Efesli Artemis var³⁸.

Müzenin en ünlü eserleri, 1956’da Prytaneion’da bulunan “Büyük Artemis” ve “Güzel Artemis”tir³⁹; ikisi de kült heykelinin Roma dönemi kopyasıdır⁴⁰. Hadrian Tapınağı’nın özgün friz levhaları da buradadır; yapının üzerindekiler kopyadır⁴¹. Polyphemos heykel grubu da müzededir⁴².

Eski kazıların buluntuları ise British Museum, İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Viyana’daki Efes Müzesi arasında paylaşılmıştır⁴³. Vedius Gimnazyumu’ndan çıkan ırmak tanrısı Kaystros heykeli İzmir Arkeoloji Müzesindedir⁴⁴.

Bülbüldağ’ın yamacında, yaklaşık 380 metre yükseklikteki bu küçük şapel antik kentin 5 km kadar güneyindedir⁴⁵. Yukarı Kapı’ya karayoluyla 5 km, Aşağı Kapı’ya 11 km mesafededir ve toplu taşımayla ulaşılamaz⁸. Bugünkü yapıyı arkeolog Adriano Prandi 13. yüzyıla tarihler, ancak tarihleme tartışmalıdır⁴⁶. Hem Hristiyanların hem Müslümanların ziyaret ettiği Meryem Ana Evi’nin geleneği 19. yüzyılda bulunan bir harabeye dayanır⁴⁷⁴⁸.

Efes’le ilişkilendirilen Yedi Uyurlar Mağarası, antik kentin yakınında Panayırdağ’ın yamacındadır; Ürdün, Tarsus ve Afşin gibi başka yerler de kıssanın kendilerinde geçtiğini söyler⁴⁹. Burası bir geç antik çağ mezarlığı ve mağara kilisesidir ve Avusturya Arkeoloji Enstitüsü tarafından 1920’lerin sonunda kazılmıştır⁵⁰. Buluntular arasında 5.–6. yüzyıla ait yüzlerce mezar ve Yedi Uyurlar’ı anan yazıtlar vardır⁵¹.

Efes bölgesindeki yerleşimin başlangıcı antik kentten binlerce yıl öncesine gider⁵². Çukuriçi Höyük’ün ilk yerleşim evresi Neolitik çağda, MÖ 6700–5900 arasındadır⁵². Höyük ardından 2.500 yılı aşkın süre boş kaldı, Geç Kalkolitik’te (MÖ 3300–3000 dolayı) yeniden yerleşildi ve Erken Tunç Çağı’nın ilk evresinin sonunda, yaklaşık MÖ 2750’de terk edildi⁵². Neolitik dönemde o günkü kıyıya yaklaşık 1,5 km mesafedeydi⁵³.

Buluntular arasında Milos adasından getirilmiş obsidyen ve Erken Tunç Çağı’na ait 50 kadar metal işleme ocağı var; bunlar erken bakır ve arsenikli bakır üretimine ve denizaşırı alışverişe işaret ediyor⁵⁴. Selçuk (Efes) Müzesinin 1990’ların sonundaki ilk kazılarından sonra, sistemli araştırmalar 2006–2014 arasında Barbara Horejs yönetiminde sürdürüldü⁵⁵.

Efes’in 14 km kuzeydoğusundaki Belevi Mozolesi erken Helenistik döneme aittir⁹. Kenarları yaklaşık 29,65 metre olan kare bir kaidenin üzerinde Korint düzeninde bir sütunlu galeri yükseliyordu; Anadolu’da Halikarnassos Mozolesi’nden sonraki en büyük mezar anıtıdır⁹. Anıtın heykelleri, yarım kalmış yaslanan figürlü lahit, aslan-grifonlar, cenaze oyunlarını ve kentaur savaşını gösteren tavan kabartmaları Selçuk’taki Efes Müzesi ile İzmir Arkeoloji Müzesi arasında paylaşılmıştır⁵⁶.

Şirince, Selçuk’un yaklaşık 8 km doğusunda bir tepe köyüdür ve bugün ilçenin bir mahallesidir⁵⁷. 2023’te nüfusu 454 olarak kayda geçti; aynı yıl BM Turizm Örgütü (UN Tourism) köyü En İyi Turizm Köyleri arasına aldı⁵⁷. Antik kentteki Aşağı Kapı’ya karayoluyla 10 km uzaklıktadır⁷.

Köyün eski adı Çirkince, daha eski biçimiyle Kırkınca’ydı⁵⁸. Cumhuriyet’in ilk yıllarında köyü ziyaret eden İzmir Valisi Kâzım Dirik Paşa adın Şirince olarak değiştirilmesini istedi; bunun yılını veren resmî bir kaynak yok⁵⁸. Eski adın kırk yerleşimciden ya da yabancıları uzak tutmak için seçilen “çirkin” sözcüğünden geldiğine dair anlatımlar ise söylencedir⁵⁸.

1920’lerin başına kadar Şirince, gündelik dili Türkçe olan bir Ortodoks Rum köyüydü⁵⁹. Rumların çoğu Eylül 1922’den sonra köyden ayrıldı; 1923 sözleşmesiyle köy 1924’ten itibaren Selanik, Provişte ve Kavala çevresinden gelen Müslüman mübadillerle yeniden yerleşime açıldı⁵⁹. Bugünkü Meryem Ana Evi harabesi, köyün Rumlarının her 15 Ağustos’ta gittiği bir hac yeriydi⁶⁰. Ortodokslar bu bayramda geleneksel olarak hâlâ Şirince’de toplanır⁶¹.

Kuşadası kruvaziyer limanı Aşağı Kapı’ya karayoluyla yaklaşık 19 km, Yukarı Kapı’ya 23 km uzaktadır⁶². Kuşadası ile Pamucak plajı arası 13 km’dir⁷.

Kuşadası’na yolla bağlanan Güvercinada’daki kaleyi Türkiye’nin UNESCO Geçici Listesi başvurusu Ceneviz yapısı olarak tanımlar⁶³. Kale yaklaşık 350 metre uzunluğunda ve 200 metre genişliğindedir; dört kulesi ve ortasında küçük bir iç kalesi vardır⁶³. Kuşadası surlarıyla birlikte, Akdeniz’den Karadeniz’e uzanan Ceneviz ticaret yollarındaki ticaret üsleri ve tahkimatlarını kapsayan seri başvurunun parçası olarak 14 Nisan 2020’de Geçici Listeye alındı⁶³.

Dilek Yarımadası-Büyük Menderes Deltası Milli Parkı’nın yarımada bölümü 1966’da koruma altına alındı, delta 1994’te eklendi⁶⁴. Park 27.675 hektardır; en yüksek noktası 1.237 metrelik Dilek Tepe’dir⁶⁴. Kuşadası’na karayoluyla yaklaşık 24 km uzaklıktadır⁶⁴.