Celsus Kütüphanesi

Celsus Kütüphanesi, Efes Antik Kenti’nin aşağı kesiminde, Bülbüldağ ile Panayırdağ arasındaki vadiden inen Kuretler Caddesi’nin dibinde durur¹². Antik kentin bulunduğu Selçuk, 1957’de Kuşadası’ndan ayrılıp İzmir’e bağlı bir ilçe oldu¹³; yani “Celsus Kütüphanesi hangi şehirdedir?” sorusunun bugünkü cevabı İzmir, ulaşım ayrıntılarıyla Efes Antik Kenti’nin konumu ise ayrı bir sayfada.

Kütüphaneye yukarıdan gelen yol epey iner. Kuretler Caddesi, tepedeki Herakles Kapısı’nda deniz seviyesinden yaklaşık 30 metre yüksekte başlar ve kütüphanenin önünde 10 metre dolayına düşer¹⁴. Binanın hemen yanında Ticaret Agorası’na açılan üç geçitli kapı yükselir¹⁵; buradan ayrılan Mermer Cadde Büyük Tiyatro’ya uzanır¹⁶. Bu anıtların hepsi, yukarıdan aşağıya yürüme sırasıyla antik kent rehberinde tek tek yer alıyor.

Cephe doğuya bakar. Romalı mimar Vitruvius kütüphanelerin sabah ışığı alacak biçimde yönlendirilmesini öğütlemişti; Efes’te kapılar ve pencereler tam da bu yöne açılır¹⁷.

UNESCO, Efes’i 2015’te Dünya Mirası Listesine alırken¹⁸ gerekçelerinden birinde kütüphaneyi adıyla anar¹⁹.

Celsus Efesli değildi; Sardeis’ten, orada Dea Roma rahipliğini kuşaktan kuşağa sürdüren yerel bir aileden geliyordu. Sık rastlanan “MS 45 dolaylarında doğdu” bilgisi modern bir tahmin²⁰.

Roma’da parlak bir kariyer yaptı. Askerî tribün olarak başladı, Vespasianus ve Titus döneminde senatoya alındı, 84–85’te Bithynia-Pontus’u, 89–91’de Kilikya’yı yönetti²¹. MS 92’de, yıl içinde sonradan göreve gelen (consul suffectus) konsüllerden biri oldu³. Konsüllüğün ardından Roma’nın kutsal yapılarından ve kamu işlerinden sorumlu kurulun başına geçti²².

Efes’le asıl bağı valiliğiydi. Efes’in de içinde bulunduğu Asia eyaletini prokonsül olarak yönetti; kaynaklar bu görev için 105/106 ya da 106/107 yıllarını veriyor²³. Ölüm tarihi için tahminler MS 114 civarından 117 öncesine kadar uzanıyor²⁴.

Kütüphaneyi büyük olasılıkla Celsus’un oğlu Aquila yaptırdı⁴, ama ayrıntılara inildikçe kesinlik azalıyor.

Aquila da babası gibi konsüllüğe yükselmişti, MS 110’da²⁵. Kaynaklar onun ön adında bile anlaşamıyor: bir kısmı Tiberius, Avusturya Arkeoloji Enstitüsünün son açıklaması ise Gaius diyor²⁶. Kütüphane fikrinin kimden çıktığı da belirsiz. Cepheyi yeniden kuran Friedmund Hueber ile Volker Michael Strocka, planın büyük olasılıkla Celsus’a ait olduğunu, Aquila’nın binayı babasının ölümünün hemen ardından onun anıtı olarak yükselttiğini düşünüyordu⁴. Yapıyı Aquila’nın ölümünden sonra mirasçıları tamamladı; işin içinde Tiberius Claudius Aristion’un da adı geçer⁵.

Bitiş tarihi için yayınlarda 113–117’den 135 dolayına kadar birbirinden farklı yıllar dolaşıyor; bu yüzden yapım genellikle 110’lu ve 120’li yıllara yerleştirilir⁸.

Kütüphane açıldıktan sonra kendi geliriyle ayakta kaldı. 25.000 denarius’luk bir vakfın faizi binanın bakımını, çalışanların ücretini ve yeni kitap alımını karşılıyordu²⁷.

Celsus’a şehrin içinde bir mezar verilmesi olağan dışıydı. Kent içine gömülmek, normalde kahramanlara ve kurucu figürlere tanınan nadir bir onurdu².

Mezar odası 8 metrekareden küçüktür ve dar, kırılarak ilerleyen bir geçitle ulaşılır. Lahit, apsisin zemini kapatılmadan önce odaya indirilmiş olmalı²⁸. Girlandlı türden bir lahittir: çelenkleri Nike figürleri taşır, kapağın üçgen alınlığında bir Medusa başı vardır²⁹.

1904’te kazıcılar lahdi, apsisin altındaki kaidede açılan iki küçük delikten ilk kez gördüğünde lahit hiç açılmamıştı³⁰.

Dokuz basamaklı bir merdiven üç kapıya çıkar. Arkadaki okuma salonu 16,7 × 10,9 metre, yani yaklaşık 178 metrekaredir; girişin tam karşısında 4,5 metre genişliğinde bir apsis yer alır¹⁰.

Duvarlarda her katta on niş vardı. Rulolar bu nişlere oturtulan dolaplarda, bir metre kadar yüksekliğindeki bir kaidenin gerisinde dururdu. Sütunlu bir galeriyle dolaşılan ikinci bir katın varlığı kesin; üçüncü bir kat için araştırmacılar aynı görüşte değil³¹.

Kitap dolaplarının bulunduğu iç duvarla dış duvar arasında dar bir koridor dolaşır. Eski açıklamaya göre bu boşluk kitapları rutubetten korumak için bırakılmıştı; Strocka ise koridorun, kütüphanenin ve komşu binaların çatılarından inen yağış suyunu uzaklaştırmaya yaradığını savunur³².

Hesaplar rafların hacmine dayanıyor ve rulo sayısını 10.000 ile 16.000 arasında veriyor; en çok kabul gören aralık 10.000–12.000¹¹. Bu, büyük bir kütüphane demek ama antik dünyanın en büyüğü değil; en büyük kütüphaneler yüz binlerce ruloya sahipti³³.

Cephe 21 metre genişliğinde, 16 metreden biraz yüksek⁹. Onu olduğundan geniş ve görkemli gösteren şey ölçülerden çok, gözle oynayan birkaç ince hesaptır.

Alt kattaki sekiz sütun kaidesi aynı boyda değildir. Yükseklikleri 0,930 ile 1,110 metre arasında değişir ve en uzunları kenarlardadır. Kaidelerin oturduğu zemin de düz değil, 3,6 santimlik bir eğrilik taşır. Sonuçta kenardaki kaidelerin üst yüzü, ortadakilerden 14,4 santim daha yukarıda kalır³⁴. Hueber ile Strocka, üstteki saçaklığın da eğri olduğu sonucuna vardı; sütunların boyutları, perspektifi abartıp cepheyi geniş gösterecek şekilde kademeli olarak değiştirilmişti³⁵.

Cephenin düzeni de aynı oyuna katılır. Alt katta çift sütunlu dört çıkıntı (aedicula) sıralanır. Üst kattaki üç çıkıntı ise kapıların üzerine oturur ve alttakilerle aynı hizada değildir. Ortada üçgen bir alınlık, iki yanında yay biçimli alınlıklar bulunur³⁶.

Alt kattaki dört nişte, dört erdemi kişileştiren kadın heykelleri durur: Sophia (bilgelik), Arete (erdem), Ennoia (düşünce) ve Episteme (bilgi)³⁷. Yerinde görülenler kopyadır; özgünler Viyana’daki Kunsthistorisches Museum’un Efes Müzesinde sergilenir⁷.

Bu heykellerin bir kısmı kütüphane için yontulmamıştı. Arete’nin gövdesi geç Helenistik döneme aittir ve üzerine 2. yüzyıldan bir baş takılmıştır; Sophia Helenistik “Hera Campana” tipini, Ennoia ise Ceres tipi bir gövdeyi yeniden kullanır³⁸. Sophia’nın kaidesindeki bağlantı izleri, burada önce bronz bir heykelin durduğunu gösterir; bugünkü mermer figür, cephenin geç antik çağdaki bir onarımı sırasında konmuştur³⁹.

Ennoia’nın kaidesi daha da şaşırtıcı: yazıt Celsus’u değil, başka hiçbir yerden tanınmayan bir Philippos’u anar. Taşa kazınmamış, boyayla yazılmış olan bu yazıtın, cephenin sonraki bir onarımına para veren kişiyi onurlandırdığı düşünülüyor⁴⁰.

Heykeller bunlarla sınırlı değildi. Merdivenin iki yanındaki kaidelerde Celsus’un atlı heykelleri yükseliyordu ve kaidelere kariyeri Grekçe ve Latince yazılmıştı. Yazıtlara göre üst katta dört heykel daha vardı: üçü Celsus’un, biri Aquila’nın. Bunları Celsus’un kızı Iulia Quintilia Isaurica ile senatör Tiberius Claudius Iulianus adamıştı. Kuruluş yazıtı, heykellerin bayramlarda ve yıl dönümlerinde sonsuza dek çelenklerle süslenmesini şart koşuyordu⁴¹.

Celsus Kütüphanesi hiç taşınmadı; cephe Efes’te kendi temelinin üzerinde durur ve 1970–78’de yine orada yeniden kuruldu⁴². Viyana’ya giden, dört erdem heykeli ile bir yay biçimli alınlık gibi bazı mimari parçalar oldu⁴³. Bu parçalardan Medusa başlı bir alınlık bloğu, müze koleksiyonuna resmen 1957’de girdi⁴⁴.

Buluntuların Avusturya’ya gidebilmesinin nedeni, Sultan II. Abdülhamid’in kazı buluntularının bir kısmını İmparator Franz Joseph’e hediye edip çıkarılmasına izin vermesiydi⁴⁵. 1896 ile 1906 arasında Avusturya donanması yedi sevkiyat taşıdı⁴⁶. Çıkışlar Osmanlı’nın eski eserler düzenlemesiyle sona erdi; kaynaklar bu düzenlemenin tarihini 1906 ya da 1907 olarak veriyor⁴⁷. Viyana’ya ulaşan eserler uzun yıllar geçici yerlerde sergilendi; Neue Burg’daki Efes Müzesi ancak Aralık 1978’de açıldı⁴⁸.

Viyana’daki Efes eserlerinin en büyüğü de kütüphanenin önünden çıktı. Sözde Part Anıtı’nın kabartma levhaları, kütüphanenin önündeki geç antik çeşmenin duvarlarına örülmüş hâlde bulundu⁴⁹; bulunuş yılı 1903’tü ve levhaların çoğu bugün Viyana’dadır⁵⁰. Frizin yaklaşık 70 metresi günümüze ulaştı; bunun 40 metre kadarı Viyana’da sergileniyor⁵¹. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü anıtı Antoninus Pius döneminin başına, MS 141–145 dolayına yerleştirirken eski yorumlar Lucius Verus’un Part Savaşı’na ya da 170 civarına bağlar⁵².

Anadolu’dan gerçekten sökülüp başka bir ülkede yeniden dikilen anıt Milet’in Pazar Kapısı’dır. Alman arkeologlar onu 1900’lerin başında kazdı ve Berlin’deki Pergamon Müzesinde, bolca yeni malzeme kullanarak yeniden kurdu⁵³.

Kütüphanenin iç mekânı yok oldu. Geleneksel anlatım bunu MS 262 dolaylarındaki bir yangına bağlar; yangına bir depremin mi yoksa Got akınının mı yol açtığı tartışmalı⁵⁴. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü bugün hasarı MS 270 civarındaki bir depreme bağlıyor ve kütüphanenin bundan sonra terk edildiğini düşünüyor⁵⁵.

Çatısız kalan bina geç antik çağda yanındaki bir evin avlusu oldu. MS 400 dolaylarında çeşmeye dönüştürüldü: su basamaklardan akıyor, ayakta kalan cephe bir gösteri duvarı işlevi görüyordu⁵⁶. Cephe sonunda, büyük olasılıkla bir depremde çöktü; bunun için genellikle 10. ya da 11. yüzyıl gösterilir⁵⁷.

Kütüphane, 1903 ve 1904 sonbaharlarında Rudolf Heberdey yönetimindeki Avusturya kazısıyla toprak altından çıkarıldı. Mimar Wilhelm Wilberg cepheyi inceledi ve kendi rekonstrüksiyonunu 1908’de yayımladı⁵⁸. Kazının bütün sonuçları, Josef Keil’in yazıt edisyonuyla birlikte, 1944’te basılan (ikinci baskısı 1953) Forschungen in Ephesos V/1, Die Bibliothek cildinde yer aldı⁵⁹.

Asıl hikâye 1969’da başladı. Avusturya ekibinden biri Wilberg’in rekonstrüksiyonunu sınamak istedi ve cepheye ait yüzlerce parçayı Agora’ya ve başka yerlere dağılmış hâlde buldu; bazıları İzmir’e kadar gitmişti⁶⁰. 700’ü aşkın parça kataloglandı, birbirine eklendi ve Agora’nın temizlenmiş bir bölümüne, cephedeki sıralarına göre dizildi⁶¹. Hueber ile Strocka, cephenin özgün blok ve sütunlarının dörtte üçünden fazlasının bulunduğunu, yapının esas olarak kendi taşlarıyla yükselebileceğini bildirdi⁶².

Dağılmış özgün parçaları eski yerlerine yerleştirerek bir yapıyı yeniden kurmaya anastilosis denir. Efes’teki çalışma 1970 sonbaharından 1978’e kadar sürdü; başında arkeolog Volker Michael Strocka ile Viyanalı mimar Friedmund Hueber vardı ve iş, Hermann Vetters’in yönettiği Avusturya kazısının bir parçasıydı⁶.

Eksik kalan kısımlar yüzeyin gerisinde kalan betonarmeyle tamamlandı ve renkli yapay taşla kaplandı. Bu taş, biçim ve ışıkta mermerle uyuşacak ama özgün parçalardan ayırt edilebilecek şekilde tasarlandı⁶³. Mühendisler antik yapının hacminin dışına hiçbir destek eklemedi ve hesaplarını 12 dereceli Mercalli-Sieberg ölçeğinde 9 şiddetinde bir depreme göre yaptı⁶⁴.

Proje özel parayla gerçekleşti. Masrafları Viyanalı inşaatçı A. K. Prskawetz (Kallinger şirketi) karşıladı, Hochtief AG ise 25 tonluk bir mobil vinç bağışladı⁶⁵.

Yalnızca cephe ayağa kaldırıldı. Okuma salonunun duvarları özgün yüksekliklerinin ancak üçte biri kadar korunmuştu, iç donanımından ise hiçbir şey kalmamıştı; salonu yeniden inşa etmek, modern bir kopya yapmak anlamına gelecekti⁶⁶.

Kütüphanenin hemen yanında duran üç geçitli kapı ondan çok daha eskidir: MÖ 4/3’te yapıldı¹⁵. Yaptıranlar Mazeus ve Mithridates adlı iki azatlı köleydi; Mazeus Augustus’un, Mithridates ise Agrippa’nın azatlısıydı⁶⁷. Latince yazıt Augustus’u, Livia’yı, Marcus Agrippa’yı ve Iulia’yı bu iki adamın patronları olarak anar⁶⁸. Kapının tarihi de yazıttaki unvanlardan çıkarılır: Augustus’un on ikinci konsüllüğü ve yirminci tribünlük yetkisi MÖ 4/3’e denk gelir⁶⁹.

Yan geçitlerin üzerinde Latince, ortadaki geçidin üzerinde Grekçe yazıtlar vardı; harfler aslen yaldızlı bronzdandı⁷⁰. Kapı 1980–1989 arasında, büyük ölçüde antik malzemesi kullanılarak, yine Friedmund Hueber yönetiminde ve kütüphaneyi finanse eden aynı destekçinin parasıyla yeniden kuruldu⁷¹.

Kütüphane merdiveninin basamaklarından birine yedi kollu bir şamdan, yani menora kazınmıştır; ne zaman yapıldığı ve ne anlama geldiği konusunda farklı görüşler var⁷².

Efes iki Türk banknotunun arka yüzünde yer aldı. Birincisi 5 Kasım 2001’de tedavüle çıkıp 1 Ocak 2006’da kaldırılan 20.000.000 liralık banknottu, ikincisi 1 Ocak 2005’te tedavüle çıkıp 1 Ocak 2010’da kaldırılan 20 Yeni Türk Lirası. Merkez Bankası arka yüzü yalnızca “Efes Antik Kenti – Selçuk” diye tanımlar; görseldeki yapının Celsus Kütüphanesi’nin cephesi olduğu bilgisi ise banknot görüntülerine ve ikincil kaynaklara dayanır⁷³.

Cephe yeniden bir bakım döneminde. Avusturya Bilimler Akademisi Ekim 2024’te bir koruma programı başlattı: envanter çıkarma, örnek alma, çatlakların ilk elden güvenceye alınması ve mermer yüzeydeki pul pul dökülme ile “şekerlenme” denen ufalanmaya karşı müdahale. Programın 2027 sonuna kadar tamamlanması planlanıyor⁷⁴. Bu süre içinde kapalı olabilecek bölümler ve güncel saatler için Efes’te bilet ve ziyaret saatleri sayfasına bakılabilir.

Yukarı Kapı’dan girip Kuretler Caddesi’nden inen ziyaretçi, kütüphaneye varmadan Hadrian Tapınağı’nın önünden geçer⁷⁵. Kütüphanenin yaşadığı Roma çağı ve sonrası, Efes Antik Kenti’nin tarihi içinde daha geniş bir çerçeveye oturur.