Efes Antik Tiyatrosu

Avusturya Arkeoloji Enstitüsünün (ÖAI) kazı ekibi, tiyatronun yapımına MÖ 2. yüzyılın ikinci çeyreğinde başlandığını söylüyor⁷. Pek çok kaynak yapıyı hâlâ, Büyük İskender’in halefi olarak kenti bugünkü yerine, Panayırdağ ile Bülbüldağ arasına taşıyan Lysimakhos’a mal eder¹³. Lysimakhos’un kenti yeniden kurması ise MÖ 3. yüzyılın başlarına denk düşer¹⁴. Kazı ekibinin tarihi doğruysa tiyatro ondan en az bir asır sonra yükselmeye başladı; popüler anlatımlardaki MÖ 300–290 dolayı tarih, ekibin 2017’de çıkan nihai yayınında desteklenmiyor⁷.

Bugün görülenlerin büyük bölümü Roma işidir. Oturma alanı MS 1. yüzyıldan 2. yüzyılın ilk yarısına kadar aşama aşama büyütüldü⁴. Oyuncuların arkasında yükselen üç katlı mermer sahne binası, Latince adıyla scaenae frons, alt katının arşitravındaki inşa yazıtı sayesinde MS 85’e, Flavius hanedanı dönemine tarihleniyor. Kazı ekibi tiyatronun geçirdiği en köklü dönüşümü bu Flavius dönemi düzenlemesinde görüyor⁹.

Rehberlerde hâlâ karşılaşılan eski kronolojide sahne binası Claudius, Nero ve Traianus dönemlerine yayılarak tamamlanmıştı. 2017 yayını bu şemayı geçersiz kıldı⁹.

Kazıcılar, tiyatronun uzun ömrü boyunca Helenistik dönemden Bizans’a sekiz ayrı yapım ve kullanım evresi ayırt ediyor¹⁰. Oturma alanındaki yapı araştırması 2003–2011 yılları arasında yürütüldü ve 2022’de herkesin erişimine açık olarak yayımlandı¹⁵.

Kazı ekibinin hesabına göre tiyatro, Roma dönemindeki genişletmeden sonra yaklaşık 20.000 kişi alıyordu⁸. Dolaşımdaki rakamlar bundan yüksek. Türk yetkilileri ve birçok kaynak 24.000 civarında bir sayı verir, pek çok rehberde 25.000 yazar; enstitünün eski web sayfasında da bir dönem 21.000 ile 25.000 arasında bir aralık yer alıyordu⁸.

20.000, kazıcıların tiyatro üzerine yayımladığı nihai yapı araştırmasının rakamı; 24.000 ve 25.000 ise eskiden beri tekrarlanan tahminler⁸. Daha düşük rakam yapının ölçeğini küçültmüyor: kazı ekibi tiyatroyu Roma dönemi Küçük Asya’sının en büyük tiyatro yapılarından biri sayıyor⁴.

Elçilerin İşleri’ndeki anlatıya göre Pavlus tiyatroda vaaz vermedi; tiyatronun içine hiç girmedi¹⁶. Olayın geçtiği yıllarda Efes’te yaşıyor, önce sinagogda, sonra Tyrannos’un okulunda ders veriyordu¹⁷. Bu uzun kalış genellikle MS 50’lerin ortasına yerleştirilir; kesin bir yıl yok, önerilen aralıklar MS 52–55 ile 54–57 arasında değişiyor¹⁸.

Elçilerin İşleri 19:23–41’deki anlatı, Artemis’in gümüşten küçük tapınaklarını yapan Demetrios adlı bir kuyumcuyla başlar. Demetrios, Pavlus’un vaazlarına karşı meslektaşlarını kışkırtır¹². Kalabalık, Pavlus’un yol arkadaşları Gaius ile Aristarkhos’u yakalayıp tiyatroya koşar. Pavlus da içeri girmek ister; onu hem öğrencileri hem de dostu olan bazı Asiarkhlar, yani eyaletin önde gelen yurttaşları, alıkoyar¹⁶.

Kalabalık yaklaşık iki saat boyunca “Efeslilerin Artemis’i büyüktür!” diye bağırır. Sonunda kentin yazmanı, bu gidişle isyan suçlamasıyla karşılaşabileceklerini hatırlatarak insanları yatıştırır¹⁹.

Anlatıdaki tiyatro, kalıntıları bugün görülen bu yapıyla özdeşleştirilir⁵. Bazı ayrıntılar metinden bağımsız olarak da Efes’e uyar: tiyatronun halkın toplandığı yer olması ve kentte bir gümüşçüler loncasının bulunduğunu gösteren yazıt bunlardan ikisi. Demetrios’un yaptığı türden gümüş tapınak maketlerine ise şimdiye kadar rastlanmadı¹⁹. Anlatının gerçek olayları ne ölçüde yansıttığı ise Yeni Ahit araştırmalarında tartışılıyor¹⁶.

Olaydan sonra Pavlus Makedonya’ya geçti. Kudüs’e dönerken Efes’e uğramadı, Efes kilisesinin ileri gelenlerini Milet’e çağırıp onlarla orada vedalaştı²⁰.

Tiyatronun önünden batıya, bir zamanlar limanın bulunduğu yere sütunlu bir cadde iner. Antik adı Arkadiane’dir; caddeyi yeniden yaptırıp seviyesini yükselten imparator Arcadius’tan (395–408) gelir³. Uzunluğu için verilen rakamlar 500 metrenin biraz üstünden 570 metreye kadar değişiyor; yolun yaklaşık 11 metre genişliğinde olduğu, iki yanındaki revakların da 5’er metre kadar tuttuğu belirtiliyor²⁴. Geç Antik Çağ yazıtları, Arkadiane’den Kuretler Caddesi’ne uzanan bu tören aksının lambalarla aydınlatıldığını gösteriyor²⁵.

Caddenin batı ucundaki Orta Liman Kapısı, üç geçitle rıhtıma açılıyordu²⁶. Bugün orada rıhtım yok: liman alüvyonla doldu ve deniz kilometrelerce geriye çekildi²⁷.

Efes antik kentinin dört büyük Roma hamam-gimnazyumundan biri olan Tiyatro Gimnazyumu da tiyatronun yakınında, Liman Caddesi’nin kenarındadır²⁸.

Tiyatro modern dönemde yeniden sahne oldu, ama zamanla giderek daha seyrek. Kültür ve Turizm Bakanlığı, yapıdaki statik sorunlar nedeniyle 2003’ten itibaren buradaki etkinlikleri azalttı³¹. 2018’de restorasyon için bütün konser ve gösterilere kapatılan tiyatro, 24 Ağustos 2021’de 4. Uluslararası Efes Opera ve Bale Festivali kapsamında sahnelenen Verdi’nin La Traviata’sıyla yeniden açıldı³². Salgın önlemleri yüzünden seyirci sayısı 2.400–2.500 kişiyle sınırlı tutuldu³².

Haziran 2025’te Bakanlık, Efes ve Bodrum antik tiyatrolarında biletleri satılmış konserleri iptal etti. Resmî gerekçe, Koruma Kurulu izninin bulunmaması ve süren restorasyon çalışmalarıydı. Basında ve bazı sanatçıların açıklamalarında ise iptallerin, Ekrem İmamoğlu’nu desteklediği söylenen sanatçılardan oluşan bir “kara liste”yle bağlantılı olduğu ileri sürüldü³³.

Tiyatro 2026’da yeniden kullanıldı: bu fotoğraflar, Ankara Devlet Opera ve Balesi’nin 9. Uluslararası Efes Opera ve Bale Festivali kapsamında Büyük Tiyatro’da 4 ve 5 Temmuz 2026’da sahnelediği Zorba balesinin 4 Temmuz temsilinde çekildi³⁴.

Efes Antik Kenti’nin gişeli iki girişi var: Selçuk tarafındaki Aşağı (kuzey) Kapı ve Magnesia Kapısı yönündeki Yukarı (güney) Kapı³⁵. Ören yeri 2026 yazında akşamları da ziyarete açık³⁶; güncel giriş ücretleri ve ziyaret saatleri tarihleriyle birlikte ayrıca tutuluyor. Kapıların yeri ve gezi güzergâhı Efes gezi rehberinde ve Efes Antik Kenti haritasında gösteriliyor.