Hadrianus Tapınağı

Yazıta göre yapıyı Publius Quintilius Valens Varius yaptırdı, eşi ve kızıyla birlikte de adadı. Adağın üç muhatabı var: kentin tanrıçası Artemis, imparator Hadrianus ve Efes halkı¹.

Varius’un kente bıraktığı tek yapı bu değil. Tapınak, arkasındaki Varius Hamamı’yla birlikte tasarlanıp inşa edildi⁸. Bugün “Scholastikia Hamamı” diye bilinen yapı da bu hamamdır: MS 1. yüzyılın sonunda ya da 2. yüzyılın başında Varius yaptırdı, 4. ya da 5. yüzyılda Scholastikia adlı Hristiyan bir kadın yeniden elden geçirdi⁹. Hamamın bir nişinde Scholastikia’nın başı eksik, oturur hâldeki heykeli durur¹⁰.

Kuretler Caddesi’ndeki yapının Hadrianus’a ayrılmış bir imparator kültü tapınağı olup olmadığı tartışmalı. Yapının araştırmasını yürüten Quatember 2013’te tam da bu soruyu başlığına taşıyan bir makale yayımladı; pek çok araştırmacı Hadrianus döneminde Efes’e verilen kült tapınağını başka bir yerde arıyor⁴.

Tartışmanın arka planında bir unvan var: Roma döneminde imparator kültünün resmî tapınağına ev sahipliği yapan kentler “neokoros” diye anılırdı. Efes, Hadrianus döneminde bu unvanı ikinci kez aldı ve MS 132’de “iki kez neokoros” diye anılıyordu¹³. Kentte ayrıca, limanın yakınında, Zeus Olympios ile tanrılaştırılmış Hadrianus’a ayrılmış Olympieion adlı bir kutsal alan vardı¹⁴; bu alanın güney revakı yaklaşık 263 metre uzunluğunda ve 30 metre genişliğindeydi¹⁵.

Yapının girişi, önünde dört sütun bulunan bir revaktır. Cephenin “Suriye tipi” denen kemerli alınlığının kilit taşında şans ve talih tanrıçası Tykhe’nin büstü yer alır⁵.

Revakın önündeki dört yazıtlı kaide, Birinci Tetrarşi’nin dört imparatoruna, Diocletianus, Maximianus, Constantius Chlorus ve Galerius’a ait heykelleri taşıyordu. Maximianus’un heykeli sonradan kaldırılıp yerine I. Theodosius’un babasının heykeli kondu¹⁶.

Revakın içindeki frizler Efes’in kuruluş efsanesini, Androklos ile yaban domuzunu, ayrıca tanrıları, Amazonları ve bir Dionysos alayını gösterir. Ama bu frizler yapıdan çok daha geç, 3. ya da 4. yüzyıla tarihleniyor; bir kısmı 4. yüzyıldaki bir depremin ardından muhtemelen başka bir yapıdan getirilip buraya yerleştirildi¹⁷.

Efsaneye göre bir kehanet Androklos’a kentini bir balığın işaret edeceği, bir yaban domuzunun yol göstereceği yere kurmasını söyler. Göçmenlerin kızarttığı balık tavadan sıçrayıp çalılığı tutuşturunca içinden bir yaban domuzu fırlar; Androklos onu öldürür ve kent hayvanın düştüğü yere kurulur¹⁸. Antik gelenekte Androklos, Atina kralı Kodros’un oğlu ve Efes’i kuran İyon göçmenlerinin önderidir¹⁹.

Dördüncü friz levhasındaki figürleri bir görüş I. Theodosius ve ailesi olarak okuyor; başka yorumlar Dionysos, Kybele ya da adı bilinmeyen bir imparator öneriyor²⁰. Bugün yapının üzerinde görülen frizler kopyadır; orijinal levhalar Selçuk’taki Efes Müzesinde sergileniyor⁶.

Kuretler Caddesi, kazılmış anıtları ziyaretçiler için birbirine bağlamak amacıyla 1950’lerde Franz Miltner yönetiminde açığa çıkarıldı²¹. Hadrianus Tapınağı da Miltner’in kazısının ardından 1957–1958’de mimar Karl Heinz Göschl yönetiminde kısmen yeniden ayağa kaldırıldı⁷. Aynı caddenin alt ucundaki Celsus Kütüphanesi cephesi de benzer biçimde, özgün parçaları yerine konarak 1970–1978 arasında yeniden kuruldu²².

Kuretler Caddesi, Panayırdağ ile Bülbüldağ arasındaki vadide Herakles Kapısı’ndan Celsus Kütüphanesi’ne iner²³. Yaklaşık 210–216 metre uzunluğundaki cadde bu mesafede 20 metre kadar alçalır²⁴. Cadde, kentin geri kalanından farklı olarak düzgün ızgara planına uymaz; bu, yolun çok eski olduğunun ve Artemis törenlerinde alayların geçtiği güzergâh olarak kullanıldığının işareti sayılıyor²⁵.

Caddenin üstünde, Bülbüldağ yamacındaki teraslarda Yamaç Evler yer alır²⁶; UNESCO gerekçesinde bu iki yapı aynı ölçütte birlikte anılıyor². Caddedeki öteki anıtlar, Herakles Kapısı’ndan Mermer Cadde’ye kadar gezi sırasıyla Efes antik kenti rehberinde anlatılıyor.