Efes Antik Kenti

Efes, yerini birkaç kez değiştirmek zorunda kalmış bir liman kentidir: Küçük Menderes’in taşıdığı alüvyon, kıyı çizgisini MÖ 5000 dolaylarından beri batıya itiyor ve her yeni limanı biraz daha batıya taşımaya zorluyordu⁵. Kentin tam olarak nerede olduğu ve denize neden bu kadar uzak kaldığı bu yüzden tek cümleyle anlatılamaz.

UNESCO kayıtlarında Efes dört parçalı bir miras alanıdır: Çukuriçi Höyük, antik kent, Artemision’la birlikte Ayasuluk Tepesi ve Meryem Ana Evi⁶. Koruma altındaki alan 662,62 hektar, çevresindeki tampon bölge 1.246,3 hektardır⁷. Listeye alınma gerekçelerinde Celsus Kütüphanesi, Hadrian Tapınağı, Serapeion ve 2 numaralı Yamaç Ev’in yanı sıra Kybele’den Hristiyanlığa uzanan inanç geleneği ile 431 ve 449 konsilleri de anılır⁸.

Ziyaretçi sayısında da başı çeker: Kültür ve Turizm Bakanlığının açıkladığı rakamlara göre Efes, 2025’te Türkiye’deki müze ve ören yerleri arasında en çok ziyaret edilen yer oldu⁹.

Efes’in birden fazla “yeri” olmasının nedeni denizdir. Neolitik dönemde Çukuriçi Höyük, o günkü kıyıya yaklaşık 1,5 km mesafede, bir lagünün yanındaydı¹⁰; bugünkü antik kent ise denizden yaklaşık 5 km içeride kalıyor¹¹. Arada kent en az iki kez taşındı. Strabon, Efeslilerin Lydia kralı Kroisos döneminde yamaçtaki yerleşimi bırakıp Artemis Tapınağı’nın çevresine indiğini ve İskender’e kadar orada kaldığını yazar¹².

İkinci büyük taşınma MÖ 3. yüzyılın başında, yaklaşık MÖ 290’da Lysimakhos’la oldu¹³. Strabon’un aktardığı hikâyeye göre Efesliler yeni surların içine geçmeye yanaşmayınca Lysimakhos şiddetli bir sağanakta su yollarını tıkattırdı; eski kent sular altında kalınca halk taşınmaya razı oldu¹⁴. Jeoarkeolojik araştırmalar daha pratik bir gerekçe de gösteriyor: Artemision yakınındaki eski liman dolarken iki dağ arasındaki koy gemilerin demirleyebileceği derinliği koruyordu¹⁵.

Yeni liman da alüvyondan kurtulamadı. Strabon’a göre II. Attalos’un yaptırdığı dalgakıran çamuru içeride hapsetti¹⁶; yazıtlar, Nero döneminden MS 3. yüzyılın ortasına kadar limanın defalarca temizletilip genişletildiğini kaydeder¹⁷.

Orta Çağ’da ağırlık merkezi yine kaydı. 7. ve 8. yüzyıllardaki Arap akınlarından sonra Aziz Yuhanna Kilisesi’nin çevresi surlarla kuşatıldı ve Bizans Efes’inin merkezi Ayasuluk Tepesi’ne geçti¹⁸. Aşağıdaki antik kent 15. yüzyılda tamamen terk edilmişti¹⁹.

Efes’in tek bir kurucusu yoktur; bölgedeki yerleşim Neolitik çağa uzanır, Grek geleneği ise kenti Atina kralı Kodros’un oğlu Androklos’a bağlar²⁰. Çukuriçi Höyük’teki ilk yerleşim evresi MÖ 6700–5900 arasına tarihlenir²¹. Pek çok araştırmacı Geç Tunç Çağı’ndaki Ayasuluk’u, Hitit metinlerinde Arzava krallığının başkenti olarak geçen Apaşa ile özdeşleştirir; bu görüş ad benzerliğine ve Miken buluntularına dayanır, onu doğrulayan bir yazıt henüz bulunmadı²².

Kuruluş söylencesine göre kâhin, Androklos’a kenti bir balığın yol göstereceği ve bir yaban domuzunun önden gideceği yere kurmasını söylemişti; ateşteki tavadan sıçrayan balık çalıları tutuşturmuş, ürken domuzu Androklos öldürmüş ve kent domuzun düştüğü yere kurulmuş²³. İyon yerleşimi geleneksel olarak MÖ 11.–10. yüzyıla tarihlenir; Efes’te bulunan en eski Demir Çağı Grek çanak çömleği MÖ 11. yüzyılın sonlarındandır²⁴.

Sonraki yüzyıllarda kent pek çok kez el değiştirdi. Efes’in tarihindeki başlıca dönüm noktaları:

1. MÖ 6700–5900Çukuriçi Höyük’te Neolitik yerleşim²¹
2. yaklaşık MÖ 560Lydia kralı Kroisos Efes’i ele geçiriyor²⁵
3. MÖ 547/546 dolaylarıKroisos’u yenen Kyros’un komutanı Harpagos kenti Pers yönetimine sokuyor²⁶
4. MÖ 478/477Efes, Atina önderliğindeki Delos Birliği’ne katılıyor²⁷
5. MÖ 356Herostratos, ün kazanmak için Artemis Tapınağı’nı yakıyor²⁸
6. MÖ 334Büyük İskender, Granikos zaferinin ardından Efes’i Perslerden alıyor²⁹
7. yaklaşık MÖ 290Lysimakhos kenti bugünkü yerine taşıyor¹³
8. MÖ 133Bergama kralı III. Attalos krallığını Roma’ya bırakıyor; Asya eyaleti MÖ 129’da kuruluyor³⁰
9. 22 Haziran 431Üçüncü Ekümenik Konsil Efes’te toplanıyor³¹
10. 527–565İmparator Justinianus, Ayasuluk’ta kubbeli Aziz Yuhanna Bazilikası’nı yaptırıyor³²
11. 1090Selçuklular kenti alıyor; Bizans 1096/97’de geri alıyor³³
12. 24 Ekim 1304Kent, Aydınoğulları ile birlikte hareket eden Sasa Bey’e teslim oluyor³⁴
13. 1375Selçuk’ta İsa Bey Camii inşa ediliyor³⁵
14. 1402Ankara Savaşı’nın ardından Timur, Aydınoğulları beylerini yeniden başa getiriyor³⁶
15. 1425 (bazı kaynaklarda 1426)Bölge II. Murad döneminde kesin olarak Osmanlı’ya geçiyor³⁷
16. 2015Efes, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giriyor⁴

Roma döneminde kent Asya eyaletindeki valinin makamı oldu; ancak Bergama’nın yerine resmen “başkent” ilan edilip edilmediği tartışmalıdır³⁸. Augustus ve Tiberius döneminde yazan Strabon, Efes’i Toros’un bu yakasındaki en büyük ticaret merkezi olarak anlatır³⁹. Nüfus tahminleri birbirinden çok uzaktır: yoğunluğa dayalı yeni modeller kabaca 34.000⁴⁰ ile 72.000⁴¹ arasında bir sayıya işaret ederken, eski kitaplarda 200.000–250.000 kişiden söz edilir⁴².

MS 260’larda bir deprem ve ardından gelen Got akınları kentin büyük bölümünü harap etti; Yamaç Evler’deki yıkım, kazı ekibince 3. yüzyılın üçüncü çeyreğindeki deprem hasarına bağlanır⁴³. Evler lüks konut olarak yeniden yapılmadı ve bu felaketler kentin imparatorluk dönemindeki zirvesinin sonu sayılır⁴⁴.

Antik kentin iki girişi ve iki gişesi vardır: Selçuk tarafındaki Aşağı Kapı (kuzey) ile Magnesia Kapısı yönündeki Yukarı Kapı (güney)⁴⁵. Aşağıda antik kentin güzergâhı üzerindeki başlıca yapılar yukarıdan aşağıya doğru sıralanıyor; aynı sırayı Efes gezi şemasında izlemek de mümkün.

Yukarı kent. Prytaneion, kentin yürütme organının makamıydı ve Hestia’nın kutsal ocağını barındırıyordu; Efes’te bu ocağa Artemis’e bağlı Kuret rahipleri bakıyor, adları yapının sütunlarına yazılıyordu⁴⁶. “Odeon” diye bilinen yapı aslında kentin meclis binası Bouleuterion’du ve MS 150 dolaylarında Vedius Antoninus tarafından yaptırılmıştı⁴⁷. Kentin en büyük kapısı olan Magnesia Kapısı, bugünkü yukarı girişin yaklaşık 300 m güneyindedir ve MÖ 100 dolaylarından kalır; Lysimakhos surlarıyla yaşıt olduğu sanılmamalıdır⁴⁸.

Kuretler Caddesi. Herakles Kapısı’ndan Celsus Kütüphanesi’ne inen cadde yaklaşık 210 m uzunluğunda ve bu mesafede 20 m kadar alçalır⁴⁹. Antik adı büyük olasılıkla Embolos’tu; bugünkü adını, Prytaneion’dan getirilip caddeye yeniden yerleştirilmiş Kuret rahip listelerinden alır⁵⁰. Caddenin kenarındaki sekizgen Oktagon mezarı 1990’dan beri Kleopatra’nın kız kardeşi IV. Arsinoe’ye yakıştırılıyordu⁵¹; 2025’te yayımlanan DNA çalışmasına göre mezardaki kişi 11–14 yaşlarında bir erkek çocuktur⁵². Bir Roma çocuğunun neden Mısır esintili bu kadar gösterişli bir mezara gömüldüğü hâlâ açıklanamıyor⁵³.

Hadrian Tapınağı. Kuretler Caddesi’ndeki bu küçük yapıyı Publius Quintilius Valens Varius, eşi ve kızıyla birlikte yaptırıp adamıştır⁵⁴. Yapım tarihi tartışmalıdır: mimari yazıtı MS 117/118’e işaret eder, Bakanlık 118–138 aralığını verir⁵⁵. Ön cephedeki frizlerin orijinalleri Selçuk’taki Efes Müzesi’nde, yapının üzerindekiler ise kopyadır⁵⁶.

Yamaç Evler. Bülbüldağ yamacında, Kuretler Caddesi’nin hemen üstündeki 2 numaralı Yamaç Ev, yaklaşık 4.000 m²’lik bir yapı adası ve Doğu Akdeniz’de günümüze en iyi korunarak ulaşmış Roma konutları arasında sayılır⁵⁷. İçinde, her biri üç terasa yayılan yedi konut birimi vardır⁵⁸. Roma Doğusu’ndan kalan en büyük 2.–3. yüzyıl duvar resmi topluluğunu ve yüz kadar mozaiği barındırır⁵⁹. Üstündeki koruma çatısı 1999/2000’de yapıldı; yapı o zamandan beri ziyarete açıktır⁶⁰.

Celsus Kütüphanesi. Yapı, MS 92’de Roma konsülü olan Tiberius Julius Celsus Polemaeanus’u onurlandırır⁶¹. Celsus apsisin altındaki mezar odasına gömüldü; kent içine gömülmek, normalde kahramanlara ve kuruculara tanınan nadir bir onurdu⁶². Cephe 21 m genişliğinde ve 16 m’den biraz yüksektir⁶³. Raflarının kaç rulo aldığına dair tahminler yaklaşık 10.000 ile 12.000 arasında değişir, bazı hesaplar daha yükseğe çıkar⁶⁴. Cephe, 1970–1978 arasında özgün parçalar yerine konarak yeniden ayağa kaldırıldı⁶⁵ ve bloklarının dörtte üçü kadarı özgündür⁶⁶. Viyana’ya götürülenler yalnızca cephedeki dört erdem heykelinin orijinalleri ve bazı mimari parçalardır; kütüphanenin kendisi yerinden hiç oynatılmadı⁶⁷.

Kütüphanenin yanındaki üç geçitli kapı MÖ 4/3’te yapıldı⁶⁸; yaptıranlar Augustus’un azatlısı Mazeus ile Agrippa’nın azatlısı Mithridates’ti⁶⁹.

Büyük Tiyatro. Kazı ekibinin son yayını tiyatronun MÖ 2. yüzyılda yapılmaya başladığını, Roma döneminde büyütüldüğünü söyler⁷⁰; üç katlı mermer sahne binası ise üzerindeki bir yapı yazıtı sayesinde MS 85’e tarihlenir⁷¹. Ekip oturma kapasitesini yaklaşık 20.000 olarak hesaplar; yaygın biçimde tekrarlanan 24.000 ve 25.000 rakamları daha eski ya da resmî tahminlerdir⁷². Oturma alanının çapı 150 m’ye yaklaşan tiyatro, Roma Anadolusu’nun en büyük tiyatro mekânlarından biridir⁷³. Tiyatrodan limana inen sütunlu cadde, onu yeniden düzenleyen İmparator Arcadius’un adıyla Arkadiane diye anılır⁷⁴.

Vedius Gimnazyumu, 13.000 m²’ye yakın bir hamam-gimnazyum yapısı olarak MS 147–149 arasında açıldı⁷⁵. Mermer Cadde ile Kuretler Caddesi’nin kavşağına yakın umumi tuvaletler MS 1. yüzyıldan kalır; mermer oturaklar, altından su akan bir kanalın üzerine dizilmişti⁷⁶. Bitişiğindeki yapıyı Franz Miltner 1957’de genelev olarak yorumlamıştı⁷⁷; 2000–2001’deki yapı araştırması burasının peristilli bir konut olduğunu ortaya koydu⁷⁸.

Artemis Tapınağı antik dünyanın yedi harikasından biri olarak ün kazanmıştır: Sidonlu Antipatros’un harikalar epigramı, tapınağın bulutlara yükseldiğini görünce öteki harikaların parıltısını yitirdiğini söyler⁷⁹. Kalıntıları antik kentin dışında, UNESCO alanında Ayasuluk Tepesi ile aynı bileşende yer alır⁶.

Kutsal alan üzerindeki tapınaklardan da eskidir: çanak çömlek, yerin Tunç Çağı’ndan beri kullanıldığını gösterir⁸⁰. Lydia kralı Kroisos sütunların bir kısmının parasını ödemiş, onun adamasını taşıyan sütun tamburları günümüze ulaşmıştır⁸¹. Tapınağın temelinden çıkan, 17–19 elektron sikke içeren küçük bir çömlek, bilinen en eski sikke definesi olarak anılır⁸².

MÖ 356’da Herostratos adında biri, ün kazanmak için tapınağı yaktı²⁸. Antik gelenek yangını Büyük İskender’in doğduğu gün ya da geceyle aynı zamana yerleştirir⁸³. İskender daha sonra, adının adayan olarak yazılması şartıyla yeniden yapımın bütün masraflarını karşılamayı önerdi; Efesliler kabul etmedi, içlerinden biri bir tanrının tanrılara adak sunmasının yakışık almayacağını söyledi⁸⁴.

Plinius, yeniden yapılan tapınak için 425 ayak uzunluk, 225 ayak genişlik ve 127 sütun verir⁸⁵. Modern rekonstrüksiyonlar bu sütun sayısını plana sığdıramaz; önerilen sayılar 100 ile 127 arasında gidip gelir ve son çalışmalardan biri en fazla 109 sütunun mümkün olduğunu savunur⁸⁶. Tapınağın kalıntılarına 31 Aralık 1869’da, yaklaşık 6 m derinde ulaşan kişi İngiliz mimar John Turtle Wood’dur⁸⁷. Bugün alanı işaretleyen tek sütun bulunmuş parçalardan bir araya getirilmiştir ve tamburlarının hepsi aynı özgün sütuna ait değildir⁸⁸.

Tapınağın taşları yakındaki yapılarda yeniden kullanıldı; Ayasuluk’taki Aziz Yuhanna Bazilikası’ndan Arkaik tapınağa ait kabartma parçaları çıkarıldı⁸⁹. İstanbul’daki Ayasofya’nın sütunlarının buradan götürüldüğüne dair hikâye Orta Çağ’da doğmuş bir söylencedir⁹⁰.

Efes’te Hristiyan ve Müslüman gelenekleri aynı yerlerde buluşur; Efes’in kutsal mekânları Elçilerin İşleri’nden Kehf suresine uzanan metinlerle birlikte anılır.

Aziz Pavlus. Elçilerin İşleri’ne göre Pavlus önce üç ay sinagogda konuştu, sonra öğretisini Tyrannos’un okuluna taşıyıp iki yıl orada her gün ders verdi⁹¹. Bu uzun kalış geleneksel olarak MS 50’lerin ortasına tarihlenir⁹². Korintliler’e birinci mektubu da Efes’ten yazdı⁹³. Aynı metin, Artemis için gümüş tapınak maketleri yapan Demetrios’un zanaatkârları Pavlus’a karşı ayaklandırdığını ve kalabalığın tiyatroya doluştuğunu anlatır⁹⁴; bu tiyatro, kalıntıları bugün görülen Büyük Tiyatro ile özdeşleştirilir⁹⁵.

Aziz Yuhanna. Yuhanna’nın Efes’te yaşayıp öldüğü geleneği Yeni Ahit’te yer almaz; 2. yüzyılın sonundan itibaren İrenaios’ta ve Efes piskoposu Polykrates’in bir mektubunda görülür⁹⁶. Vahiy kitabı, Asya eyaletindeki yedi kiliseye yazılan mektuplarla açılır ve ilk sırada Efes vardır⁹⁷. İmparator Justinianus, geleneksel mezarın üzerine Konstantinopolis’teki Havariler Kilisesi’ni örnek alan büyük, kubbeli, haç planlı bir bazilika yaptırdı³².

Efes Konsili. 22 Haziran 431’de açılan Üçüncü Ekümenik Konsil’i İmparator II. Theodosius topladı³¹. Konsil, Konstantinopolis Başpiskoposu Nestorios’u görevden aldı ve Meryem için Theotokos (“Tanrı’yı doğuran”) unvanını onayladı⁹⁸.

Meryem Ana Evi. Bülbüldağ/Aladağ yamacında, yaklaşık 380 m yükseklikte, antik kentin 5 km kadar güneyindeki küçük bir şapeldir⁹⁹. Yerin Meryem’in evi olarak tanınması, Alman rahibe Anne Catherine Emmerich’in şair Clemens Brentano’nun kaleme aldığı vizyonlarıyla başladı¹⁰⁰. 1891’de İzmir’den gelen Lazarist rahipler harabeyi yeniden buldu ve ağustosta gönderilen bir heyet bunu doğruladı¹⁰¹. Katolik Kilisesi, Meryem’in burada yaşayıp yaşamadığı konusunda hiçbir zaman hüküm vermedi, ama hac ziyaretine izin verdi ve bunu teşvik etti¹⁰². Daha eski ve çok daha yaygın gelenek, Meryem’in ölümünü ve mezarını Kudüs’e yerleştirir¹⁰³. Şapel, Hz. İsa’nın annesi olarak Meryem’e büyük saygı duyan Müslümanlar için de bir ziyaret yeridir; Türkiye’den gelen Müslüman ziyaretçilerin önemli bir kısmı, özellikle kadınlar, burada dua edip pınardan su içer¹⁰⁴. Papa VI. Paulus 1967’de¹⁰⁵, II. Ioannes Paulus 1979’da¹⁰⁶, XVI. Benedictus 2006’da¹⁰⁷ burayı ziyaret etti.

Yedi Uyurlar (Ashab-ı Kehf). Hristiyan anlatısında Decius’un zulmü sırasında bir mağaraya sığınıp içeri kapatılan Efesli gençler, II. Theodosius döneminde uyanır¹⁰⁸. Kur’an’ın Kehf suresi de bir mağarada uyuyan gençleri anlatır; sayılarını kesin olarak vermez ve en iyisini Allah’ın bildiğini söyler¹⁰⁹. Bakanlık, Müslümanların Kur’an’daki mağarayı çoğunlukla Tarsus ya da Afşin’deki yerlerle özdeşleştirdiğini, Hristiyan dünyasının ise Efes’teki yeri benimsediğini belirtir¹¹⁰.

Efes’in çevresindeki başlıca yerler Selçuk’ta ve yakın köylerde toplanır:

• Ayasuluk Kalesi. Tepenin zirvesindeki kalenin ilk evresi Bizans dönemidir, Aydınoğulları ve erken Osmanlı döneminde onarılmıştır; 15 kulesi ve iki kapısı olan surları bir saray, cami, hamam ve sarnıç kalıntılarını çevreler¹¹¹.
• Aziz Yuhanna Bazilikası. Geleneksel mezar, orta kubbenin altındaki, basamaklarla inilen bir kriptadadır¹¹². Sütun başlıklarında Justinianus’un ve İmparatoriçe Theodora’nın monogramları görülür¹¹³.
• İsa Bey Camii. Batı kapısındaki kitabeye göre, Aydınoğlu İsa Bey için Şamlı mimar Ali bin Müşeymeş tarafından Şevval 776’da, yani Mart 1375’te yapılmıştır³⁵.
• Efes Müzesi (Selçuk). Yeni kazıların buluntuları ve Roma dönemi Artemis heykelleri buradadır¹¹⁴. 1956’da Prytaneion’da bulunan “Büyük Artemis” ve “Güzel Artemis” heykelleri de bu koleksiyondadır¹¹⁵.
• Şirince. Selçuk’un yaklaşık 8 km doğusundaki bu tepe köyü, 2023’te BM Turizm Örgütü tarafından En İyi Turizm Köyleri arasında gösterildi¹¹⁶. 1920’lerin başına kadar gündelik dili Türkçe olan bir Rum Ortodoks köyüydü; 1924’ten itibaren köye Yunanistan’dan gelen mübadiller yerleştirildi¹¹⁷.
• Belevi Mozolesi. Efes’in 14 km kuzeydoğusundaki bu erken Helenistik anıt mezar, Anadolu’da Halikarnas Mozolesi’nden sonraki en büyük mozole kabul edilir¹¹⁸.

Efes’ten çıkan eserlerin bir kısmı yurt dışındadır: eski kazıların buluntuları British Museum, İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Viyana’daki Efes Müzesi arasında paylaşılmıştır¹¹⁴. Viyana’ya buluntu gönderimi 1906’da sona erdi ve 1906/07 Osmanlı eski eserler nizamnamesinin ardından hiç eser gitmedi¹¹⁹.

Felsefeden hekimliğe, aşağıdaki isimlerin hepsi antik kaynaklarda Efesli olarak anılır.

Değişimin ve karşıtların birliğinin filozofu Herakleitos, MÖ 500 dolaylarında Efes’te yaşadı¹²⁰. Tek bir kitap yazıp Artemis Tapınağı’na bıraktı; yüzden fazla fragmanı günümüze ulaştı ve antik okurlar ona “Karanlık” lakabını taktı¹²¹. Ona atfedilen “Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz” sözü Platon’un yorumudur; araştırmacıların çoğunun özgün kabul ettiği fragman, aynı nehre girenlerin üzerinden hep başka başka suların aktığını söyler¹²².

Kallinos, günümüze şiirleri ulaşan en eski Grek elegeia şairlerinden biridir ve en uzun fragmanında Efeslileri istilacı Kimmerlerle savaşmaya çağırır¹²³. İambos şairi Hipponaks MÖ 540 dolaylarında yaşadı; tiranlar tarafından sürülünce Klazomenai’ye gitti¹²⁴. Ressam Parrhasios Efesliydi ve MÖ 5. yüzyılın sonunda Atina’da çalıştı¹²⁵. Plinius’un aktardığı yarışmada Zeuksis üzümleri o kadar gerçekçi resmetti ki kuşlar üzerine uçtu; Parrhasios bir perde resmetti ve Zeuksis perdenin açılmasını isteyince yenildiğini kabul etti¹²⁶.

Hekim Soranos, Traianus ve Hadrianus dönemlerinde İskenderiye ve Roma’da çalıştı; günümüze ulaşan Jinekoloji kitabı Batı’da doğum bilgisini yüzyıllarca şekillendirdi¹²⁷. Rüya yorumu üzerine beş kitaplık Oneirokritika’nın yazarı Artemidoros da Efesliydi¹²⁸.

Efes’teki modern araştırmalar bir tapınak arayışıyla başladı: İngiliz demiryolu mühendisi John Turtle Wood, 1863’te British Museum adına Artemision’u aramaya koyuldu ve yol üzerinde Büyük Tiyatro’yu da kısmen açtı¹²⁹. Tapınağa onu götüren ipucu, tiyatroda bulduğu Salutaris yazıtında anlatılan tören alayının Magnesia Kapısı’ndan geçen yoluydu¹³⁰.

Avusturya kazıları 1895’te başladı; kazıyı öneren Otto Benndorf, 1898’de Avusturya Arkeoloji Enstitüsünü kurdu¹³¹. Çalışmalar Birinci Dünya Savaşı’yla on yılı aşkın süre durdu, 1926’da yeniden başladı, İkinci Dünya Savaşı’yla bir kez daha kesildi ve 1956’dan itibaren Franz Miltner yönetiminde her yıl sürdü¹³². Türkiye kazıyı 2016’da durdurdu ve 2018’de yeniden izin verdi¹³³.

Son yıllarda insan kalıntıları üzerine yapılan çalışmalar da yeni sonuçlar verdi. 1993’te bulunan gladyatör mezarlığında¹³⁴ yapılan izotop analizi, gladyatörlerin sıradan Efeslilerle aynı temel besinleri tükettiğini, ama kemiklerindeki stronsiyum/kalsiyum oranının neredeyse iki kat olduğunu gösterdi; bu, Plinius’un anlattığı türden bitki külü içeceğiyle uyumludur¹³⁵.

Efes’i ziyaret edecekler için temel pratik bilgiler kısaca şöyle:

• Giriş ücreti ve saatler. Güncel giriş ücretleri, kapı saatleri ve geçici kapanmalar kontrol tarihleriyle birlikte ayrıca veriliyor. Türk vatandaşlarına yönelik MüzeKart’ın fiyatı 200 TL¹³⁶ (kontrol tarihi: 14 Eylül 2026); kart Efes’teki Yamaç Evler’e ücretsiz giriş sağlamaz¹³⁶.
• Gece müzesi. Bakanlık yaz sezonunda Efes’i haftanın bazı akşamları gece ziyaretine açıyor¹³⁷. 2026 yazındaki gece ziyaretçilerinin çok büyük bölümü yerli ziyaretçilerdi¹³⁸.
• Sıcak. En sıcak aylar temmuz ve ağustostur; Efes için uzun dönem hesaplarına göre temmuzda ortalama en yüksek sıcaklık 35 °C civarındadır ve bu iki ayın her birinde 17–18 gün termometre 35 °C’ye ulaşır ya da geçer¹³⁹. Yağış neredeyse tamamen ekimden nisana kadar düşer, haziran–eylül dönemi hemen hemen kuraktır¹⁴⁰. İlkbahar ve sonbahar ılımandır: nisanda ortalama en yüksek sıcaklık 20 °C, ekimde 24 °C’dir¹⁴¹.
• Ulaşım. İzmir Adnan Menderes Havalimanı’ndan Aşağı Kapı’ya karayoluyla yaklaşık 62 km¹⁴², Kuşadası kruvaziyer limanından 19 km kadar yol vardır¹⁴³. İZBAN Selçuk’a ulaşır, ama İzmir ya da havalimanı yönünden trenle Efes’e gelenler Tepeköy’de aktarma yapar¹⁴⁴.
• Meryem Ana Evi. Şapele toplu taşıma yoktur; karayoluyla Yukarı Kapı’dan yaklaşık 5 km, Aşağı Kapı’dan 11 km uzaktadır¹⁴⁵.
• Rehber. Türkiye’de turist rehberliği 6326 sayılı Kanun’la düzenlenir; yalnızca ruhsatnamesi ve çalışma kartı olanlar, kartlarında yazılı dillerde rehberlik yapabilir¹⁴⁶. Bir rehberin ruhsatı, TUREB’in herkese açık rehber veri tabanından kontrol edilebilir¹⁴⁷.

Ödev ya da hızlı bir hatırlatma için en çok sorulan soruların tek cümlelik yanıtları Efes Antik Kenti ile ilgili bilgiler sayfasında.