Artemis Tapınağı (Artemision)

Tapınağın kalıntıları Selçuk’ta, Ayasuluk Tepesi ile Orta Çağ yerleşimini de kapsayan UNESCO bileşeninin içindedir². Bugün gezilen antik kentin içinde değil, dışında kalır; çünkü Efes birkaç kez yer değiştirmiş bir kenttir. Strabon, Efeslilerin Kroisos’un zamanında dağ yamacından inip Artemision’un çevresine yerleştiğini ve İskender’in dönemine kadar orada yaşadığını yazar¹⁰. Kenti Panayırdağ ile Bülbüldağ arasındaki bugünkü yerine taşıyan Lysimakhos’tur¹¹; tapınak ise yerinde kaldı.

Herodotos, Kroisos Efes’i kuşattığında Efeslilerin tapınaktan kent surlarına kadar bir halat gerip kenti tanrıçaya adadığını anlatır; aradaki mesafe yedi stadion, yani yaklaşık 1,2 kilometreydi¹². Bugünkü yol ve mesafeler Efes’e ulaşım rehberinde toplanmıştır.

Sidonlu Antipatros’un harikalar üzerine yazdığı ünlü şiir, Babil surlarını, Olympia’daki Zeus heykelini, asma bahçeleri, Rodos Heykeli’ni, piramitleri ve Mausolos’un mezarını sayar; bulutlara uzanan Artemis’in evini görünce ötekilerin sönük kaldığını söyleyerek doruğa ulaşır³. Şiir, Anthologia Palatina’da 9.58 numarayla korunmuştur³.

Pausanias ise tanrıçanın her yerde tanınmasını beş nedene bağlar: heykelini adadığı söylenen Amazonlar, tapınağın çok eski oluşu, bütün yapıları aşan büyüklüğü, kentin önemi ve tanrıçanın kendi şöhreti¹³. Tapınak çoğu zaman mermerden yapılmış ilk anıtsal Grek tapınağı diye anılır; Vitruvius da mermerle süslenmiş dört tapınak sayarken bunu ilk sıraya koyar¹⁴.

Şöhretin bir kısmı taştan değil paradan geliyordu: tapınak, sonraki bölümlerde anlatıldığı gibi hem sığınak hem de kralların ve kentlerin para emanet ettiği bir hazine işlevi görüyordu¹⁵.

Alan, üzerindeki bütün tapınaklardan eskidir¹⁶. Tapınağın sonradan yükseleceği alçak tepede Tunç Çağı’na tarihlenen Miken çanak çömleği ve onun üzerinde protogeometrik dönem seramiği bulunmuştur¹⁶. Burasının Tunç Çağı’nda da bir kült yeri olup olmadığı kanıtlanamıyor, çünkü en derin katmanlar yeraltı suyunun altında kalıyor¹⁶.

Bulunan en eski taş yapı “Naos 1” adı verilen küçük bir tapınaktır⁵. Çevresini yeşil şist kaideler üzerinde 4 × 8 ahşap sütun sarıyordu ve bugün yaklaşık MÖ 660–640’a tarihleniyor⁵. Kazıcı Anton Bammer’in bu yapıyı MÖ 8. yüzyıla koyan tarihlemesi ve onu İyonya’nın ilk peripteros tapınağı sayan görüşü artık terk edilmiştir⁵.

Bammer, MÖ 7. yüzyıldan kalma yarım metreyi aşkın bir kum tabakasını erken tapınağı gömen bir sele bağlamış, enkazdaki delikli kehribar damlaların bir zamanlar ahşap kült heykelinde asılı olduğunu düşünmüştü; başka araştırmacılar aynı tabakayı yapı sırasında bilinçli olarak serilmiş bir dolgu olarak okuyor¹⁷. Kesin olan şu: su baskınlarına rağmen kutsal alan her yeniden yapımda aynı noktada kaldı¹. Bammer bunu yerin kendisinin kutsal sayıldığının kanıtı olarak görmüştü¹.

Amazonlar, Koressos ve Smyrna

Antik yazarlar kültün kuruluşunu Amazonlara bağlar¹⁸. Kallimakhos’un Artemis’e Övgüsünde anlatılan söylenceye göre Amazonlar deniz kıyısındaki bir meşenin altına bir tasvir diker ve Hippo’nun önderliğinde çevresinde savaş dansı yapar¹⁹.

Pausanias bu konuda Pindaros’la aynı fikirde değildi: ona göre kutsal alan Amazonlardan da eskiydi, yerli Koressos ile Kaystros ırmağının oğlu Ephesos tarafından kurulmuştu; Amazonlar buraya yalnızca sığınmak için gelmişti²⁰. Strabon da Efeslilerin bir zamanlar, kenti ele geçiren Smyrna adlı bir Amazondan ötürü “Smyrnalılar” diye anıldığını ve şair Kallinos’un bu adı kullandığını aktarır²¹.

Tapınağın temelleri, bilinen en eski sikkelerin bir kısmını verdi³³. David George Hogarth yönetimindeki British Museum ekibi 1904–05 kazılarında 95 elektron sikke buldu; Anton Bammer yönetimindeki Avusturya ekibi 1980–94 arasında 13 tane daha çıkardı. Toplam 108 sikke eder³⁴. Bunlardan 17’si bir çömlek içindeki define olarak ele geçti³⁴. Bazı yayınlarda 19 diye geçen bu küçük testi, en eski sikke definesi olarak tanıtılır³³. Tarihi MÖ 7. yüzyılın sonu ile 6. yüzyılın başı arasında tartışılıyor³³.

Hogarth’ın bulduğu özgün sikkeler İstanbul’a gitti; British Museum’da sergilenenler testiyle birlikte elektrotip kopyalardır³⁵. Üzerinde bir kişi adı taşıyan en erken sikkelerden biri, kim olduğu bilinmeyen Phanes adına basılmıştır ve genellikle, kanıtlanmış olmasa da Efes’e atfedilir³⁶.

Arı, yüzyıllar boyunca Efes sikkelerinin simgesi oldu³⁷. Arka yüzde çoğu zaman bir geyik ve palmiye yer alır, erken arılı sikkeler MÖ 6.–5. yüzyıla kadar iner³⁷.

Arkaik tapınak MÖ 356’da yandı. Yangın, adını ölümsüzleştirmek isteyen Herostratos’a atfedilir⁷. Efesliler adının anılmasını yasaklamıştı, ama çağdaşı Sakızlı tarihçi Theopompos yasağa rağmen adı kaydetti; adı bu yüzden bugüne ulaştı³⁸.

Olayın bu hâli modern araştırmacıları tatmin etmiyor³⁹. Herostratos’un tapınağı tek başına ateşe verip veremeyeceği, bekçilere görünmeden bunu nasıl başardığı soruluyor; bazı Efes uzmanları böyle bir kişinin gerçekten var olup olmadığından bile kuşku duyuyor³⁹.

Antik gelenek yangını Büyük İskender’in doğumuyla aynı zamana yerleştirir: Plutarkhos’a göre aynı gün, Timaios’u izleyen Cicero’ya göre aynı gece⁴⁰. Artemis’in tapınağını kurtaramadığı, çünkü İskender’in doğumunda bulunmak için uzakta olduğu esprisini Plutarkhos Magnesialı Hegesias’a yazar ve yangını söndürecek kadar soğuk bulur; Cicero ise aynı sözü Timaios’a mal eder⁴¹.

Efesliler tapınağı yeniden kurdu⁴². Strabon, Efesli coğrafyacı Artemidoros’a dayanarak, yapımın Perslerin emanet bıraktığı paralarla karşılandığı iddiasını reddeder: para kadınların mücevherlerinden, kişisel bağışlardan ve eski tapınağın sütunlarının satışından toplanmıştı⁴².

İskender MÖ 334’te Granikos zaferinden sonra Efes’i Perslerden aldı⁴³. Adının tapınağa adayıcı olarak yazılması karşılığında geçmiş ve gelecek bütün masrafları üstlenmeyi önerdi⁴⁴. Efesliler reddetti; içlerinden birinin cevabı, bir tanrının tanrılara adak sunmasının yakışık almayacağı oldu⁴⁴.

Strabon yeni tapınağın mimarı olarak Kheirokrates’i anar⁴⁵. İskenderiye’yi planlayan ve Athos Dağı’nı İskender’in suretine oymayı öneren bu mimar, genellikle Deinokrates ile özdeşleştirilir⁴⁵. Yeniden yapım MÖ 4. yüzyılın ortasında başladı ve muhtemelen onlarca yıl sürdü; kesin bitiş tarihini veren güvenilir bir kaynak yok⁴⁶.

Sikkeler, yeni tapınağın alınlığında kültte kullanılan üç açıklık bulunduğunu gösteriyor⁴⁷. Strabon, sunağın Praksiteles’in eserleriyle dolu olduğunu da yazar⁴⁸.

Plinius tapınağa 127 sütun verir, ama modern yeniden kurulumlar bu sayıyı plana sığdıramıyor⁸. Plinius’un aktardığı ölçüler açıktır: 425 ayak uzunluk, 225 ayak genişlik, her biri bir kralın armağanı olan 60 ayak yüksekliğinde 127 sütun ve bunların 36’sı kabartmalı⁴⁹.

John Turtle Wood 100 sütun çizdi, Dinsmoor bir kopya hatası varsayıp 117’ye ulaştı, Bammer de geç tapınak için 117 önerdi; Ohnesorg ise 2007’de olası en yüksek sayının 109 olduğunu savundu⁸. Kroisos tapınağı için Ohnesorg’un hesabı 106 civarındadır²⁹.

British Museum’daki kabartmalı sütun tamburu

Geç tapınağın en iyi korunmuş kabartmalı sütun tamburu British Museum’dadır⁵⁰. Wood’un kazdığı bu parça yaklaşık 1,82 metre yüksekliğindedir ve MÖ 340–320’ye tarihlenir⁵⁰. Aynı eser müze envanterinde 1872,0803.9 numarasıyla kayıtlıdır⁵¹.

Kabartmadaki sahnenin ne olduğu tartışmalı⁵². Ruhları öbür dünyaya götüren Hermes bir kadını yönlendirir; kadın Alkestis, Eurydike ya da İphigeneia olarak yorumlanmıştır⁵². Kılıçlı kanatlı genç Thanatos (Ölüm) olabilir; bazıları sahneyi Persephone mitiyle ilişkilendirir⁵².

Artemision bir sığınaktı (asylia): buraya sığınana dokunulamazdı⁵³. Strabon, sığınak sınırlarının defalarca değiştiğini anlatır⁵³. İskender sınırı bir stadiona çıkardı. Mithridates çatının köşesinden bir ok atıp biraz daha genişletti⁵³. Antonius bu alanı iki katına çıkararak kentin bir bölümünü içine aldı⁵³. Augustus ise kenti suçluların eline bıraktığı gerekçesiyle genişlemeyi iptal etti⁵³.

MS 22’de İmparator Tiberius, bütün Grek kentlerinin sığınak hakkı iddialarını Senatoya yeniden inceletti⁵⁴. Efesliler ilk dinlenenlerdi. Apollon ile Artemis’in Delos’ta değil, kendi Kenkhrios ırmağı kıyısındaki Ortygia korularında doğduğunu savundular⁵⁴. Savunmalarında başka mitlere de dayandılar: Apollon Kyklopları öldürdükten sonra Zeus’un öfkesinden burada saklanmış, Dionysos sunağa sığınan Amazonları affetmiş, Herakles kutsal alanı genişletmişti; Persler, Makedonlar ve Romalılar da bu hakka saygı göstermişti⁵⁵.

Emanet para ve tapınağın gelirleri

MS 100 dolaylarında yazan Dio Chrysostomos, sıradan yurttaşların, yabancıların, kentlerin ve kralların buraya para emanet ettiğini söyler: kimse bu yere el uzatmaya cesaret edememişti. Efesliler emanetleri resmî defterlere kaydediyor, sıkıştıklarında bile bu paraya dokunmuyordu¹⁵. Tapınağı “ilk banka” diye anmak modern bir abartıdır; yaptığı iş daha çok bir emanet kasasınınkine benzer⁵⁶.

Atinalı Ksenophon, MÖ 394 seferinden önce savaş ganimetinden Artemis’e düşen payı tapınağın bekçisi Megabyzos’a emanet etmişti⁵⁷. Megabyzos parayı sonra Olympia’da ona geri verdi ve Ksenophon bununla Skillus’ta arazi alıp Efes tapınağının küçük bir kopyasını yaptırdı⁵⁷.

Tanrıçanın Kaystros ağzında gelir getiren gölleri de vardı⁵⁸. Krallar bunlara el koydu, Roma geri verdi, vergi mültezimleri yeniden aldı; sonunda coğrafyacı Artemidoros Roma’ya bir elçilik götürüp gölleri geri kazandı ve kent onun altın heykelini tapınağa dikti⁵⁸. Kült denizaşırı da yayıldı: Strabon, Massalia’yı (Marsilya) kuran Phokaialıların yanlarında Aristarkha adlı Efesli bir rahibe ve kült heykelinin bir kopyasını götürdüğünü yazar⁵⁹.

Rahipler ve kraliyet sığınmacıları

Pausanias, Efesli Artemis’in hizmetindeki bazı görevlilerin bir yıl boyunca arınmış bir hayat sürdüğünü ve Efeslilerin onlara “Essen” dediğini aktarır; bu sözcük “kral arı” ile ilişkilendirilir⁶⁰. Rahibelere “arılar” dendiği yolundaki popüler anlatımın antik dayanağı ise çok daha zayıftır⁶⁰.

Kleopatra’nın küçük kız kardeşi IV. Arsinoe, MÖ 46’da Caesar’ın Roma’daki zafer alayında teşhir edildikten sonra Efes’teki Artemis Tapınağı’na sürgün edildi⁶¹. Megabyzos unvanlı bir rahip onu kraliçe olarak selamlamıştı; Antonius rahibi Kleopatra’ya teslim etmek üzere çağırttı ve rahip ancak Efeslilerin ricasıyla kurtuldu⁶². Arsinoe MÖ 41’de Antonius’un emriyle öldürüldü; öldürüldüğü yeri Iosephos Efes, Appianos ise Milet’teki Artemis Leukophryene tapınağı olarak verir⁶³.

Efesli Artemis, Grek mitolojisinin avcı tanrıçasından çok Yakındoğu ve Anadolu tanrıçalarına benzer⁶⁴. Birçok yazar onu, duvar biçimli tacını paylaştığı Anadolu Ana Tanrıçası Kybele’ye ve İyonyalıların Artemis’le özdeşleştirdiği Grek öncesi bir “Efes Hanımı”na bağlar; tarih öncesinden süregelen bir ana tanrıça kültü fikri ise bu yazarların yorumudur⁶⁴.

Özgün kült heykeli ahşaptı. Plinius bazı kaynakların abanoz dediğini, heykeli görmüş olan Mucianus’un ise asma ağacı olduğunu, tapınağın yedi kez yeniden yapılmasına rağmen hiç değiştirilmediğini ve korunması için deliklerinden nardin yağıyla beslendiğini aktarır⁶⁵. Elçilerin İşleri’nde (19:35) kent yazmanı, Efes’i Artemis tapınağının ve “gökten düşen” tasvirin bekçisi olarak anar; Efeslilerin gökten düşmüş bir heykel iddiasına dair tek kanıt budur⁶⁶.

“Çok göğüslü” tanrıça mı?

Efesli Artemis’in göğsü sıra sıra oval biçimlerle kaplıdır⁶⁷. Geç antik çağdan beri bunlar göğüs olarak okundu; bu yorumu özellikle Minucius Felix ve Hieronymus gibi Hristiyan polemikçiler yaygınlaştırdı⁶⁷.

Günümüz araştırmacıları bu okumayı reddediyor ya da kanıtlanmamış sayıyor⁶⁸. Öne sürülen başka açıklamalar arasında ahşap heykele takılan çıkarılabilir süsler, kurban edilen boğaların testisleri, yumurtalar, 1987–88’de bulunanlara benzer kehribar sarkıtlar ya da yalnızca bir tören kıyafeti var; hiçbiri kesinleşmiş değil⁶⁸. Bazı kopyalarda tanrıçanın teni eskimiş ahşabı taklit edecek biçimde koyu, “göğüsler” ve giysi ise başka renktedir; bu da onların bir kostümün parçası olduğunu düşündürüyor⁶⁹.

Efes sikkelerinde tanrıça sur biçimli bir taç ya da yüksek bir polos takar; yanında geyik ve arı gibi simgeler bulunur⁷⁰. MS 2. yüzyılda Apuleius’un Dönüşümler’inde Lucius, Göklerin Kraliçesi’ne yakarırken ona Efes’te tapınılan Phoibos’un kız kardeşi diye seslenir; romanın tanrıçası sonunda kendini İsis olarak tanıtır. İsis ve Serapis’e Efes’te gerçekten tapınıldığı da iyi belgelenmiştir⁷¹.

Prytaneion’da gömülü bulunan heykeller

Selçuk’taki Efes Müzesinde görülen Artemis heykelleri, kült heykelinin Roma dönemi mermer kopyalarıdır⁷². Franz Miltner yönetimindeki Avusturya ekibi 1956’da bunları kentin Prytaneion’unda buldu: “Büyük Artemis”, “Güzel Artemis” ve daha küçük bir üçüncüsü⁷³. Heykellerin kültün asıl tasviri ya da yangından kurtarılmış özgün heykel olduğu yolundaki anlatımlar yanlıştır⁷².

Büyük Artemis yaklaşık 3 metre boyundadır ve MS 1. yüzyıla tarihlenir. Başlığında kat kat tapınak cepheleri, eteğindeki panolarda aslanlar, boğalar ve grifonlar görülür; ayrı yapılıp takılmış elleri kayıptır⁷⁴. Güzel Artemis MS 2. yüzyıla tarihlenir, olağanüstü iyi korunmuştur ve iki yanında birer geyik bulunur⁷⁵.

Artemis şenliği yurttaşların yanı sıra kalabalık yabancı ziyaretçileri de çekiyordu⁷⁶. Efesli Ksenophon’un romanı bu şenliğin alayıyla açılır⁷⁶. Romanda kızların başında on dört yaşındaki Anthia yürür; yazar, orada gençlerin eş aramasının âdet olduğunu söyler⁷⁶. MS 162 tarihli bir Roma fermanı, Artemisia şenliğini Mart–Nisan’a denk gelen Artemision ayının tamamına yaydı⁷⁷.

MS 104 dolaylarında Romalı Gaius Vibius Salutaris, Artemision’dan tiyatroya taşınmak üzere, aralarında iki geyikli bir Artemis de bulunan altın ve gümüş tasvirler bağışladı. Alay kente Magnesia Kapısı’ndan girer, orada efebeler ona katılır ve Koressos Kapısı’ndan çıkarak kentin çevresini dolaşırdı⁷⁸. Bu uzun yazıt Büyük Tiyatro’nun güney girişinin duvarında bulundu⁷⁸. Antik kentin ızgara planına uymayan Kuretler Caddesi’nin eğrisi de caddenin çok eski olmasına ve Artemis alaylarının güzergâhı olmasına bağlanır⁷⁹.

Elçilerin İşleri’nde (19:23–41) Demetrios adlı gümüşçü, Artemis’in gümüş tapınak maketlerini yapan zanaatkârları Pavlus’un vaazına karşı kışkırtır; hem geçimlerinden hem de tanrıçanın itibarından endişelenmektedirler⁸⁰. Tiyatroda iki saat süren gösteriyi kent yazmanı yatıştırır⁸¹.

Anlatımın bazı ayrıntıları Efes’e gerçekten uyar: tiyatronun halk meclisi olarak kullanılması, kent yazmanının gücü ve bir gümüşçüler loncasını belgeleyen yazıt⁸¹. Ancak anlatılan türden gümüş tapınak maketleri hiç bulunmamıştır⁸¹. Olayın geçtiği yer, kalıntıları bugün görülebilen Büyük Tiyatro olarak kabul edilir⁸²; Pavlus’un kentte geçen yılları ise Efes’in inanç tarihi içinde yer alır.

Tek bir yıkım anı yok; tapınak birkaç yüzyıl içinde yavaş yavaş sökülüp gömüldü⁸³. MS 260’lı yıllarda Gotlar Asia eyaletine akın edip tapınağı yaktı; antik kaynak yıl vermez, modern kitaplarda ise 262/263 ya da 267/268 geçer⁸⁴. Tapınak eski hâline hiç kavuşamadı. Naos muhtemelen Diocletianus döneminde, yıkıntılardan alınan malzemeyle kısmen onarıldı ve 4. yüzyıl boyunca kullanımda kaldı; ardından kalıntılar kentin taş ocağına dönüştü⁸³.

Tapınak yaklaşık 400 yılına gelindiğinde terk edilmişti⁸⁵. Mermeri söküldü ve büyük bir kısmı Ayasuluk’taki Aziz Yuhanna Bazilikası’na, daha sonra da İsa Bey Camii’ne gitti⁸⁵. Aziz Yuhanna Bazilikası’ndan Arkaik tapınağa ait kabartma parçaları çıkarılmıştır⁸⁶.

Tapınağın Hristiyanlar tarafından belirli bir tarihte yıkıldığı iddiası iyi desteklenmez⁸³. İskenderiyeli Kyrillos tapınağı yerle bir etmeyi İoannes Khrysostomos’a mal etmiştir; ama bunu gösteren kanıt çok azdır⁸⁷.

Alanda bugün tek bir sütun duruyor. Sütun, yerinde bulunan farklı parçalardan bir araya getirilmiştir; tamburlarının hepsi aynı özgün sütuna ait değildir⁴. Artemis Tapınağı alanı, Bakanlığın giriş ücreti ve ziyaret saati listelerinde yer almıyor⁹⁶.

Buluntular üç ülkeye dağılmış durumda. Eski kazılardan çıkanlar British Museum, İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Viyana’daki Efes Müzesi arasında paylaşılmıştır⁹⁷. Yeni kazıların buluntuları ile Roma dönemi Artemis heykelleri Selçuk’taki Efes Müzesindedir⁹⁷. Geç tapınağın kabartmalı sütun tamburları, Wood’un kazılarından British Museum’a gitmiştir⁹⁸. Bakanlığın listelediği müze bölümleri arasında “Artemision buluntuları” ile “Artemis ve imparatorluk kültü” de bulunuyor⁹⁹.

Tapınak kentten kopuk değildi: Kuretler Caddesi’ndeki Hadrian Tapınağı bile adağında Efesli Artemis’i anar¹⁰⁰. Tapınağın eteğindeki Ayasuluk Tepesi, İsa Bey Camii ve Selçuk’taki müze, Efes’in çevresindeki öteki yerlerle birlikte gezilebilir. Kentin Neolitik çağdan Orta Çağ’a uzanan bütün dönemleri Efes tarihi sayfasında ele alınır.