Efes Antik Kenti nerede?

Bugün gezilen antik kent, Panayırdağ ile Bülbüldağ arasındaki alanda, Lysimakhos’un surlarla çevirdiği yeni kentin yerindedir⁵. Bu iki dağın antik adları da kaynaklarda sık geçer: Panayırdağ antik Pion, Bülbüldağ ise Preon ya da Lepre Akte’dir; bugünkü Küçük Menderes Nehri de antik çağın Kaystros’udur⁸.

Kuretler Caddesi, bu iki dağın arasındaki vadide Herakles Kapısı’ndan Celsus Kütüphanesi’ne iner⁹. Cadde bu kısa mesafede belirgin biçimde alçalır: Herakles Kapısı deniz seviyesinden yaklaşık 30,3 m, Celsus Kütüphanesi’nin önü ise 9,8 m yüksekliktedir¹⁰.

Efes haritasında da görüldüğü gibi ören yerinin iki girişi vardır: Selçuk tarafındaki Aşağı Kapı (kuzey) ve Magnesia Kapısı tarafındaki Yukarı Kapı (güney)¹¹. Kentin en büyük kapısı olan Magnesia Kapısı, bugünkü yukarı girişin yaklaşık 300 m güneyinde, Magnesia’ya giden yolun üzerindedir¹².

Efes bir liman kentiydi, ama bugün kıyıdan kilometrelerce içeridedir, çünkü Küçük Menderes’in taşıdığı alüvyon kıyı çizgisini MÖ 5000 dolaylarından beri batıya itmektedir¹³. Antik kent bugün denizden yaklaşık 5 km uzaktadır ve eski liman havzası küçük, bataklık bir göle dönüşmüştür⁶.

Mesafe, nereden ölçüldüğüne göre değişir. Roma liman kanalı, liman havzasından batıya doğru yaklaşık 4 km uzanıyor ve bugünkü Pamucak kumsalına birkaç yüz metre kala bitiyordu; Bizans döneminde kanal yaklaşık 3 km daha uzatıldı¹⁴. Selçuk’taki Ayasuluk ise denizden 9 km kadar içeridedir¹⁴.

Limanı açık tutmak antik çağda da büyük bir uğraştı. Romalılar kentin eteğindeki havzayı kabaca altıgen bir limana çevirdikten sonra ilerleyen delta, onları batıya doğru uzun bir kanal açmaya zorladı¹⁵. Strabon’a göre Bergama kralı II. Attalos’un mühendisleri liman ağzını bir dalgakıranla daralttı; alüvyon içeride kaldı ve liman daha da sığlaştı¹⁶. İlgili bakanlıklar 2012’de antik limanı bir tekne kanalıyla yeniden Pamucak’a bağlamayı hedefleyen bir proje duyurdu, ancak bir tamamlanma tarihi vermedi¹⁷.

Bugün gezilen kent, yerleşimin ova içindeki duraklarından yalnızca biridir. Sıralama kabaca şöyle:

1. Çukuriçi Höyük. Neolitik dönemde höyük, o günkü kıyıya yaklaşık 1,5 km uzaklıkta ve bir lagünün yakınındaydı; ilk yerleşimciler Ege’ye doğrudan ulaşabiliyordu¹⁸. Höyük MÖ 2750 dolaylarında, Erken Tunç Çağı’nın ilk evresinin sonunda tamamen terk edildi¹⁹.
2. Ayasuluk ve Apaşa. Pek çok araştırmacı, Geç Tunç Çağı’ndaki Ayasuluk’u Hitit metinlerindeki Arzava başkenti Apaşa ile özdeşleştirir; bu görüş ad benzerliğine ve Miken buluntularına dayanır, henüz bir yazıtla doğrulanmadı²⁰.
3. İlk İyon kenti. Strabon’a göre Androklos, Karları ve Lelegleri bölgeden çıkardıktan sonra halkını Athenaion ve Hypelaios pınarı çevresine ve Koressos Dağı’nın yamaçlarına yerleştirdi²¹.
4. Artemision çevresi. Strabon’un anlatımında Kroisos zamanında yamaçtan inen Efesliler, Artemis Tapınağı’nın çevresine yerleşti ve İskender’in gelişine kadar orada yaşadı²².
5. Lysimakhos’un kenti. MÖ 3. yüzyılın başında, yaklaşık MÖ 290’da, Lysimakhos kenti Artemision’un çevresinden bugünkü yerine taşıdı²³. Surları, Bülbüldağ’ın sırtı boyunca 4 km’den uzun, 2 km genişliğinde bir kenti çevreliyordu²⁴.
6. Bizans Ayasuluk’u. 7. ve 8. yüzyıldaki Arap akınlarından sonra Aziz Yuhanna Kilisesi’nin çevresi tahkim edildi ve kentin merkezi Ayasuluk Tepesi’ne kaydı²⁵.

Bu değişim bir anda olmadı. Depremler, Arap akınları ve ekonomik değişim 7. ve 8. yüzyılda Efes’i liman yakınındaki eski kent, tahkimli Ayasuluk ve kıyıdaki Anaia gibi daha küçük merkezlere böldü²⁶. Avusturya kazıları, liman yakınındaki aşağı kentte 12. yüzyıla kadar konut kullanımı sürdüğünü gösteriyor²⁷; Efes’in tarihindeki son evrede, 15. yüzyılda, antik kent tamamen terk edilmişti²⁸. Tepenin adı da Orta Çağ’dan kalır: Ayasuluk, Aziz Yuhanna’yı karşılayan Grekçe Hagios Theologos (“Kutsal İlahiyatçı”) adından gelir²⁹.

Efes Yunanistan’da değil, Türkiye’de, İzmir’in Selçuk ilçesindedir¹. Karışıklık kentin Grek geçmişinden doğar: Grek geleneği Efes’i, İyon göçünü yöneten Atina kralı Kodros’un oğlu Androklos’un kurduğu bir kent olarak anlatır³⁰. İyon yerleşimi geleneksel olarak MÖ 11.–10. yüzyıla tarihlenir³¹.

Efes antik çağda da tek bir devletin kenti olarak kalmadı. MÖ 6. yüzyılda Lydia kralı Kroisos’un³², ardından Perslerin eline geçti³³. Roma döneminde Asya eyaletindeki valinin makamı oldu; resmen başkent olup olmadığı tartışmalıdır³⁴. 24 Ekim 1304’te Türk kuvvetlerine teslim oldu³⁵.

Efes’le birlikte anılan yerlerin çoğu antik kentte değil, Selçuk’ta ve Efes’in çevresindeki dağların yamaçlarında bulunur:

• Artemis Tapınağı, UNESCO kaydında Ayasuluk Tepesi ile aynı bileşenin içindedir³. Herodotos’un anlattığına göre Kroisos Efes’i kuşattığında kentliler, tapınaktan yedi stadion, yani kabaca 1,2 km uzaktaki sura bir halat germişti⁴¹.
• Aziz Yuhanna Bazilikası ve Ayasuluk Kalesi, Selçuk’taki Ayasuluk Tepesi’ndedir; bazilika Aziz Yuhanna’nın geleneksel mezarının üzerine kuruludur⁴².
• Meryem Ana Evi, Bülbüldağ/Aladağ yamacında, yaklaşık 380 m yükseklikte ve antik kentin 5 km kadar güneyindedir⁴³.
• Yedi Uyurlar Mağarası ile ilişkilendirilen geç antik mezarlık ve mağara kilisesi Panayırdağ’ın doğu yamacındadır⁴⁴.
• Şirince, Selçuk’un yaklaşık 8 km doğusunda bir tepe köyüdür ve bugün Selçuk ilçesine bağlı bir mahalledir⁴⁵.
• Belevi Mozolesi, Efes’in 14 km kuzeydoğusundadır³⁹.

Efes’in genel tanıtımı için ana sayfaya dönülebilir.