Şirince, Selçuk’un yaklaşık 8 km doğusundaki tepelerde, Efes’in Aşağı Kapı’sına karayoluyla yaklaşık 10 km uzaklıkta duruyor1. 1923-24 Türk-Yunan nüfus mübadelesine kadar köy, gündelik dili Türkçe olan bir Rum Ortodoks yerleşimiydi; Rumları büyük ölçüde Katerini yakınındaki Nea Efesos’a yerleşti, yerlerine Kavala civarındaki köylerden gelen Müslümanlar yerleşti2. Türkiye’nin belediye ve TÜİK verilerine dayanan bağımsız bir akademik kaynak olan Alpan ve Danışık, aynı anlatıyı doğruluyor — sitenin daha önce yalnızca bir ansiklopediye dayandırdığı bir iddia için gerçek, ikinci bir bilimsel ses3. 2023 TÜİK rakamına göre köyün nüfusu 454, ansiklopedik kaynağın daha önceki sayısına yakın4.

Mübadeleden bir asır önce zaten Türkçe

Mübadele çerçevesi kendi içinde doğru, ama köyün Türkçe konuşan kimliğinin ne kadar eski olduğunu gölgede bırakıyor. 1820’de, mübadeleden bir asırdan fazla önce, Amerikalı misyoner Pliny Fisk, Efes harabelerinde çalışan köylülere Yunanca hitap etmeyi denemiş ve onların yalnızca Türkçe anladığını görmüştü. Bunlar, Şirince’nin eski adı Kirkinci’den köylülerdi; Herakleitos’un ve Aziz Pavlus’un dilini çoktan yitirmişler, kendi kökenlerine dair yalnızca belirsiz gelenekler taşıyorlardı5. On yıllar sonra Efes’i kazmaya gelen John Turtle Wood da aynı köylüleri harabelerin arasında tütün yetiştirirken bulmuştu6 — bir Rum Ortodoks topluluğun antik alanı sıradan bir tarım toprağı olarak işlediğini gösteren somut bir görüntü, kimsenin buraya bir miras alanı demesinden çok önce.

Canlı kalan Hristiyan hafızası

Olağanüstü bir biçimde bulunduğu söylenen aydınlatılmış bir yazma kitap gördük. Dört İncilci’nin müjdelerinden derlenmiş bir liturji kitabıydı; rahiplerin anlattığına göre Efes’te bir mağarada bulunmuştu — bulan kişi, açık kitaptan yayılan güçlü bir ışığa çekilmişti!

John Turtle Wood, Kirkenjee’de (Şirince), 6 Nisan 1870

Wood bunu kendi doğrulayabildiği bir olay olarak değil, köyün rahiplerinin kendisine anlattığı yerel bir efsane olarak kaydediyor — bulunmuş bir İncil kitabına dair bir söylence, belgelenmiş bir keşif değil. Bu, daha köklü bir yerel gelenekle de örtüşüyor: Ortodoks Hristiyanlar her yıl 15 Ağustos’ta, Meryem Ana Evi’nde Göğe Alınış için bir ayin düzenlenen aynı günde, geleneksel olarak Şirince’de toplanır7. İkisi de aynı yöne işaret ediyor: bir Rum Ortodoks topluluk, kendi ayrılışından sonra bile, yalnızca nüfus sayımlarıyla değil, sakladığı ve anlattığı şeylerle hatırlanıyor.

Köy bugün

Şirince 1984’te Kentsel Sit Alanı ilan edildi; bugünkü ekonomisi şeftali, şarap, zeytinyağı, sabun ve tarhana üzerine kurulu8. 2023’te Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü köyü Dünyanın En İyi Turizm Köyleri arasına aldı; Alpan ve Danışık, bu unvanın 15.000’in altında nüfus, geleneksel geçim biçimleri ve bir üye devlet tarafından aday gösterilme şartlarını gerektirdiğini belirtiyor9 — 454 sakini ve tarım-zanaat ağırlıklı ekonomisiyle köyün rahatça karşıladığı ölçütler. Ziyaretçilerin çoğu köye tek başına bir hedef olarak değil, daha uzun bir günün uğrak noktalarından biri olarak geliyor — Efes’in kendisi, Yedi Uyurlar, Meryem Ana Evi, Aziz Yuhanna Bazilikası ve İsa Bey Camii ile birlikte10.

Şirince’deki eski Rum kilisesi Vaftizci Yahya Kilisesi’nin boyalı ahşap galerisi
Şekil 1 Eski Rum Ortodoks kilisesi, köyün 1923 öncesindeki Rum topluluğunu hatırlatır.

Ziyaretçiler gerçekte ne buluyor

2020-2024 arasında yayımlanmış 166 TripAdvisor yorumunu inceleyen 2024 tarihli bir çalışma, Dünyanın En İyi Turizm Köyleri unvanının uygulamada bir dizi tekrar eden sorunla zayıfladığı sonucuna varıyor: yerel diye pazarlanan seri üretim ürünler, köyün özgünlüğünün aşınması, aşırı turizmden kaynaklanan kalabalık ve uzun bekleyişler, açıklayıcı tabelası olmayan ihmal edilmiş tarihi yerler, hileli satış pratikleri, yerel olmayan satıcı akınının topluluk bağlarını zayıflatması ve yaşlı ile engelli ziyaretçilere uygun olmayan altyapı11. Bu temalar arasında, özgünlük kaybı ve metalaşma hem en sık dile getirilen hem de en çeşitli biçimlerde ifade edilen şikâyetler — sırasıyla 46 ve 44 yorumdan derlenen 32’şer farklı ifade — buna karşın toplumsal bozulmaya dair şikâyetler, yaygın olsa da daha tekrarlayıcı: 45 yorumda 14 farklı ifade12. Bir ziyaretçinin 1996, 2006 ve 2020 yıllarını karşılaştıran kişisel anlatımı, evlerin satıcı çadırlarının ardında kaybolarak köyün, kullanılan ifadeyle, “bir pazar köyü” hâline geldiğini anlatıyor13.

Bu tablonun tamamı değil. 1 Aralık 2024 itibarıyla Şirince’nin toplam 1.531 TripAdvisor yorumu vardı, bunların %77’si Mükemmel ya da Çok İyi puanlıydı14 — şikâyet temalarını, genel ziyaretçi memnuniyetinin yerine geçmeden, doğru orana oturtan bir denge.

Gitmenin en iyi zamanı

Ziyaretçi sayısı Temmuz-Eylül arasında zirveye çıkıyor, Ocak-Şubat aylarında en düşük seviyede15 — Efes ziyaretiyle aynı genel örüntü. Kalabalık olmayan bir kış ziyareti, 2024 araştırmasının anlattığı kalabalık sokakların yerine köyün daha eski karakterini görme şansı sunar: tepe evleri, şarap ve tarhana üreticileri, 1923’ten önceden kalma hâlâ ayakta duran Ortodoks kilisesi.

Şirince’de koyu renk ahşap kepenkli beyaz evler arasında taş döşeli bir sokak
Şekil 2 Şirince’de bir köy sokağı.
Kaynaklar (17)

Her kaynak bir kez listelenir. Numaralar, kaynağın kullanıldığı bilgilere döner; tarihler kaynağın ne zaman kontrol edildiğini gösterir.