Meryem Kilisesi (Konsil Kilisesi) — Efes

Kazıcılar 2. yüzyıldan kalma bu salonu önce İskenderiye’deki Museion’a öykünen bir tıp akademisi sandılar, çünkü kalıntılarda “Museion doktorları”ndan söz eden yazıtlar bulunmuştu; bu yorum artık aşılmış sayılıyor, ama yazıtların kendisi gerçek bir buluş olarak duruyor³.

Salonun gerçekte ne olduğu tartışmalı. Elliger? ile Foss?, ikisi de bunu MS 262/263’teki Gotlar akınında yıkılan bir Roma ticaret bazilikası, yani bir para ve mal borsası olarak okuyor. Karwiese? ise aynı yapının, Caracalla ve Geta’dan 211’de kazanılan üçüncü neokorluk onuruna, MS 200 dolayında inşa edilen Olympieion’un — Zeus Olympios ve Hadrianus tapınağının — güney revakı olduğunu savunuyor⁴. Sitenin bugünkü metni zaten sessizce Karwiese’nin okumasını izliyor; bunu açıkça söylemek gerekir. Karwiese’nin kendi kazısına göre bu tapınağın peristasisi yaklaşık 60 metre uzunluğundaydı, Korinth düzeninde yaklaşık 23 metre yükseliyordu, MS 130-132 dolayında verilmişti ve onuru anmak için beş yılda bir Hadrianeia oyunları kuruldu; tapınak MS 400 dolayında yıkıldı⁵⁶. Bu tartışmanın içinde bir tartışma daha var: Karwiese kilisenin kuzeyindeki kalıntıları 1983’te Hadrianus dönemi Olympieion’u diye tanımladı, ama Christopher P. Jones? daha sonra Efes’te Domitianus’tan önceki bir Olympieion’a dair hiçbir kanıt olmadığını öne sürdü⁷.

Sayfanın asıl, hâlâ çözülmemiş sorusu bu ve üç ayrı isim üç ayrı cevap veriyor. Russo, sahadaki kilise inşa faaliyetini — özellikle pastophoria ve vaftizhaneyi — 4. yüzyılın ilk yarısı kadar erkene tarihliyor¹³. Degasperi?’nin kendi yedi evreli modeli, Karwiese’nin henüz yayımlanmamış küçük buluntu çalışmasına dayanarak, 431 konsilinden hemen önceki aceleci, asgari bir dönüştürmeden daha erken hiçbir sağlam arkeolojik iz bulmuyor: nefin bir stoa genişliğinden 15 metreye çıkarılması, doğu ucuna hızla eklenen bir eksedra, synthronos ve sunak. Bu okumaya göre kilisenin gerçek mimari yatırımı — “sütunlu kilise” — ancak MS 480-500 dolayında görünür hale geliyor¹³¹⁴. Pülz?, daha yeni seramik ve sikke bulgularına dayanarak daha da ileri gidiyor: inşaat ancak 431 konsilinden sonra başladı; konsil, henüz bitmiş bir kilise değil, yalnızca geçici olarak Meryem’e adanmış, sadece uyarlanmış çıplak bir stoada toplandı¹³. Pülz’ün kendi okumasının içinde bile bir gerilim var: nef genişletmesini konsilin Kasım 430’daki davetiyle Haziran 431’deki açılışı arasındaki yaklaşık yedi aya sığdırmak gerçekçi görünmüyor¹³.

Russo, Degasperi ve Pülz burada kendi gerekçeleriyle yan yana duruyor, aralarında bir seçim yapılmadan. Üç görüşün ortak noktası şu: sahada 431’den önceye tarihlenebilecek hiçbir buluntu yok ve kilisenin olgun mimari karakteri ancak 480-500 dolayında ortaya çıkıyor. Karwiese’nin kendi temel hendeği kanıtları, kilisenin Konstantinus döneminde ya da en geç 431 konsili için kurulduğu yolundaki eski görüşü çürüttü; çanak çömlek ve sikke bulguları yan duvarların kireçtaşı örgüsünü MS 500’den öncesine tarihlemiyor¹⁵¹⁶.

Kayıtlarda adı geçen piskoposlar birbirini izler. Palladius’un anlattığına göre, MS 400’de yolsuzluktan azledilen Piskopos Antoninus, kendi episkoposluk sarayını donatmak için kiliseyi süslerinden soymuştu²⁹. MS 457 tarihli bir yazıt, Piskopos Ioannes’in Aziz Meryem Katedrali’nde bir perithyron — anlaşılan bir revak — yaptırdığını kaydeder³⁰, nartexteki uzun bir yazıt da, Arimatyalı Yusuf’un İsa’yı kendi parasıyla gömmesine gönderme yaparak, yoksulları kendi parasıyla gömen din adamlarının geri ödenmesini buyuran Piskopos Hypatios’un kararını anlatır³¹.

Kilisenin doğusundaki episkoposluk sarayını neyin yıktığı da tartışmalı, ama kanıtların ağırlığı bir tarafa kaymış durumda. Elliger tarihsiz bir yangının sarayı yıktığını, bir daha yapılmadığını söylüyor. Karwiese ise yıkımı, sikke tabakalaşmasına dayanarak — 359-548 arası 56 sikke, artı 615 tarihli bir tane — kesinlikle MS 654/655’teki bir Arap akınına bağlıyor³². İki ayrı kaynak da, kendi kanıtını eklemeden aynı yöne işaret ediyor: Degasperi piskoposluk merkezinin Ayasuluk’a taşınmasının 654 akınından sonra geldiğini varsayıyor, 1932 kazı raporu ise aynı değişikliği ayrıca “7. yüzyılın sonlarına” yerleştiriyor³².

Yıkılan ilk bazilikanın yerine yaklaşık 46 metrelik, kubbeli bir yeniden yapım geldi; hangi yüzyılda yapıldığı bile tartışmalı. Elliger bunu Iustinianus üslubunda 6. yüzyıla tarihliyor; aynı yangın sonrası yeniden yapımı anlatan Foss ise “muhtemelen 8. yüzyıl başı” diyor, ama bunu kendisi de başka araştırmacılar arasında tartışmalı sayıyor — Reischke 500 dolayını, Keil 7. yüzyılı, Buckwald “geç 6.-7. yüzyıl?” diye öneriyor³³. İmparatorluk fermanları kiliseyi “Büyük Kilise” diye anarak onu Aziz Yuhanna’nın sebasmion’undan, yani “saygın tapınağı”ndan ayırır; “büyük” sıfatı büyük olasılıkla onu kentin episkoposluk kilisesi olarak işaretler³⁴. Tavus kuşu ve haç motifli mermer lentosu, Prokonnesos mermerinden, 6. yüzyıl ortası Iustinianus üslubunda, Priene’de yakın bir benzeri var³⁵; nartexteki eksen dışı kapı da, 451’de göreve gelen Piskopos Ioannes tarafından, mevcut süslemeyi bozmadan korumak için 5. yüzyıl ortasında bilerek açılmıştı³⁶.

Kubbeli kilise, belki 7. yüzyılın sonlarına doğru çöktükten sonra, kalan alana “Ayaklı Bazilika” denen mütevazı, yaklaşık 30 metrelik bir yapı sıkıştırıldı; kubbe ve tonoz yerine sade ayaklar kullanıldı³⁷. Son döneminde kilise sıradan bir mezarlık şapeline dönüştü; Ayaklı Bazilika da harabeye döndükten sonra, kullanılabilir malzeme din dışı işlere yarar hale geldi — eski vaftizhaneye kurulan bir fırın ocağı da bunlardan biri, hem Elliger hem Foss tarafından birbirinden bağımsız anlatılan bir son³⁸. Kilisenin doğusunda, halk arasında Vaftizci Yahya’nın kendi vaftiz teknesi sayılan büyük bir havuz vardı; her Aziz Yuhanna gününde, yirmi fersah çevreden gelen Rumlar oraya yürürdü, hastalar da şifalı sayılan parçalar koparırdı³⁹.