Kuretler Caddesi

Kuretler adı ve Herakles Kapısı

Bugünkü “Kuretler Caddesi” adının bu ikisiyle hiçbir ilgisi yok. Avusturya kazı ekibi bu adı, Prytaneion’dan sökülüp caddenin döşemesini onarmakta yeniden kullanılan, rahip Kuretler’in yıllık listelerini taşıyan spolia sütunlardan ötürü verdi⁶.

Caddenin üst ucundaki geç antik kapı, Herakles’i aslan postuyla gösteren kabartmalarıyla, geçişi daraltıp tekerlekli araçlara tamamen kapatıyor, yayaları yalnızca basamaklarla geçiriyordu. Kapının tam olarak ne zaman yapıldığı hâlâ çözülmüş değil. Tek bir derleme kitap içinde bile Bammer, adaktaki bir valinin adından yola çıkarak MS 459’u öne sürüyor, Jobst bu tarihi üslup açısından destekliyor, kitabın editörü Scherrer ise yalnızca “muhtemelen 5. yüzyılın ortası” demekle yetiniyor⁷. Daha yeni bir araştırma tartışmayı daha da genişletiyor: Miltner 1957’de 4.-5. yüzyılı önermişti, Bammer aynı yüzyıl içinde iki yapım evresi olduğunu savundu, Roueché’nin heykel kaidesi üzerinden yaptığı yeniden kurgu 4. yüzyılın sonuna işaret ediyor, Foss ise yazıtın harf biçiminden yola çıkarak 5. ya da 6. yüzyılı savunuyor Dört bilim insanı, dört ayrı tarih — kapı adıyla ne kadar kendinden emin anılırsa anılsın, tarihi konusunda kimse aynı kesinlikte konuşmuyor.

Oktagon’un geç Roma fermanları

Oktagon’un kaidesinde, üç ayrı çalışmada bağımsız biçimde aktarılan bir dizi geç Roma imparatorluk metni var. Valentinianus, Valens ve Gratianus’un MS 371’de birlikte yayımladığı bir ferman, 358 ve yaklaşık 365’teki depremlerden sonra kenti yeniden inşa etmek için ayrılan fonların zimmete geçirilmesine dair bir soruşturma emrediyor ve Efes’i “eski yıkıntıların çirkin tozundan” kurtarma sözü veriyor¹⁶. Ayrı bir mektup Efes’i açıkça “Asiae caput” — Asya’nın başkenti — diye adlandırıyor; bir sur onarım projesi için verilen 100 iugera arazi ile Leuce çiftliği hibesini, ve tüm eyaletin vergi tabanı için nadir bulunan somut bir rakamı — 6.736,5 birinci sınıf iugera artı 700 kusurlu iugera — kaydediyor¹⁶.

Geç antik dönemde cadde hayatı ve bir genelev tartışması

MS 4. ve 5. yüzyıllarda cadde, törensel olduğu kadar bir çalışma bölgesi de olmuştu. Trajan Çeşmesi’nin arkasındaki dükkânlarda ve kapı eşiklerinde 5.-7. yüzyıllar arasında demirciler çalışıyordu, sütunlu galerideki vitrinler de 5. ve 6. yüzyıllarda mermer kaplama kazandı¹⁷. Kuretler Caddesi muhtemelen Efes’in spolia kullanımının en zengin örneği: sütunlar arasına yerleştirilmiş onurlandırma heykelleri, üzerinde durdukları yazıtlı kaidelerle çoğu zaman ilgisiz — yani bir kaidenin yazıtı, üstündeki heykelin kim olduğunu genellikle söylemiyor¹⁸.

Caddenin alt ucundaki bir bina, gerçek ve çözülmemiş bir kimlik tartışması taşıyor. Foss’a göre burası bir zamanlar yanlışlıkla genelev sanılmış, aslında atriumu, yemek odaları, peristil avlusu ve iki mozaiğiyle sıradan bir evdi. Rogers ise tam tersini aktarıyor: D. Knibbe’nin, ilk kazıcıların kuşkuculuğuna verdiği yanıta dayanarak, binanın paidiskeion yazıtının genelev okumasını savunuyor¹⁹. İki görüşten biri ötekini henüz saf dışı bırakmış değil.

Biraz daha aşağıda, araba yarışı taraftarlığı kendi izini bırakmış: Tiyatro yakınındaki ve ana cadde üzerindeki yazıtlar, imparator Phokas’a bağlı Maviler ile ardılı Herakleios’a bağlı Yeşiller arasındaki 7. yüzyıl başının sert rekabeti sırasında kazınmış olmalı²⁰. 7. ve 8. yüzyıla gelindiğinde caddenin görkemli hayatı sona ermişti: bir zamanlar lüks olan geç antik evlerin molozu üzerine yaklaşık 60x30 metrelik depo benzeri büyük bir yapı kuruldu, kalan yerleri küçük teras evler doldurdu — ve bölgedeki sikke bulguları neredeyse tamamen Herakleios’un saltanatıyla kesiliyor, kalan bütün Bizans dönemini yalnızca iki sikke, V. Konstantinos ve X. Konstantinos’a ait olanlar, temsil ediyor²¹.

Eski araştırmalar caddenin bir festivali için de yanlış tanrıyı varsaymıştı. MS 92-93’e tarihlenen, Dionysos’a adanmış bir heykel grubu, Kuretler Caddesi ile Mermer Cadde’nin kesiştiği yerde, katagogia festivalinin yapıldığı noktayı işaretliyordu. Ramsay ve öteki eski araştırmacılar bu festivalin Artemis’e ait olduğunu varsaymıştı; Strelan’ın aktardığı bir Priene yazıtı ise festivalin aslında Dionysos’a ait olduğunu doğruluyor²². Kilise geleneği, piskopos Timotheos’un Bülbüldağ’dan inen Dionysos alayına katılan bir kalabalıkla ölümcül çatışmasını da aynı kavşağa, “Embolos’un tam ortasına” yerleştiriyor; Timotheos sonradan Panayırdağ’a gömülmüş²³, bu da kutsal Efes’in daha geniş hikâyesinin bir parçası.

Bugün Kuretler Caddesi’nde yürümek, bütün bunları aynı anda yaşamak demek: kentin kendi cadde planından bile eski bir güzergâh, on yıllardır yanlış çevrilmiş bir ad, kimsenin heykellerinde tam olarak anlaşamadığı bir çeşme, ve iki saygın bilim insanının işlevini hâlâ zıt biçimde okuduğu bir ev. Bunların çoğu kesinleşmiş değil, ve bu hâl, caddenin gerçek tarihine tek bir kendinden emin anlatıdan daha çok yakışıyor.