Efes sur duvarının doğu kapısı adını, buradan çıkıp Menderes üzerindeki Magnesia’ya giden yoldan alıyor1. Kapının gerçekte ne kadar eski olduğu ise açık bir soru. Rogers, kapıyı içinde bulunduğu sur duvarıyla birlikte MÖ 3. yüzyıla tarihliyor2. Bu site ise 2008-09 kazı raporlarını izliyor; bunlar yapımı MÖ 100 civarına koyuyor — özellikle kapının Lysimakhos’un erken Helenistik surlarıyla çağdaş olduğu görüşünü düzeltmek amacıyla2. İki tarih de yayımlanmış durumda; aralarındaki farkı çözebilecek modern kazı makaleleri henüz basılı sayfa numaraları doğrulanmadan kullanılamıyor, bu yüzden bu sayfa taraf tutmak yerine tartışmayı olduğu gibi aktarıyor.
Kapının kendisi
İki bağımsız tasvir, kapının temel biçimi konusunda birleşiyor. Rogers ile Wood’un 1869 tarihli, 2018’de yayımlanan Forschungen in Ephesos XII/6 cildinde doğrudan aktarılan kendi kazı raporu, kuleler arasında yer alan üç geçitten söz ediyor: biri yalnızca yayalara, ikisi tekerlekli taşıtlara1. Rogers ayrıca geçitlerin iki mermer aslanla çevrelendiğini ekliyor — Wood’un anlatımında bu ayrıntı yok3 — ve Salutaris’in alayının muhtemelen tekerlekli iki geçitten değil, yaya geçidinden geçtiğini savunuyor4.
Wood’un kendi raporu, kapıya ulaşan yolları olağandışı bir somutlukla anlatıyor. Kapıda buluşan iki yoldan daha işlek olanını, Ayasoluk’a gidenini, yaklaşık 24 fit genişliğinde, tekerlek izlerinin merkezden merkeze 4 fit arayla ve yer yer 5 inç derinliğe kadar, büyük taşlarla döşenmiş bir yol olarak ölçmüş5.
Magnesia Kapısı’nda buluşan iki yoldan Ayasolouk’a doğru olanı açıkça daha önemlisi; ortalama genişliği 24 fit (7,31 m), merkezden merkeze 4 fit arayla giden tekerlek izleri Magnesia yoluna göre çok daha belirgin; birçok yerde 5 inç derinliğe kadar iniyor, yol yaklaşık 9 inç kalınlığında çok büyük taşlarla döşenmiş.
William Hamilton, surun geçtiği yamacı birkaç on yıl önce tırmanırken kendi gözlemlerini bırakmış: Koressos’un yamacında dik, iyice aşınmış bir su kanalı, kayaya oyulmuş eski bir yolun izlerinin yer yer görülebildiği3.
Bu yönde Koressos’u, ovaya bu tepelerden akan tek dereciğin döküldüğü, dik ve iyice aşınmış bir su kanalından tırmandık; kayaya oyulmuş, tepenin yüzünde kıvrılan eski bir yolun izleri yer yer belli oluyordu.
Salutaris neden bu kapıyı seçti
Kapının tarihteki en belirgin anı mimari değil, törensel. Gaius Vibius Salutaris’in vakfettiği heykel alayı, MS 104’te belirlenen günlerde kente karşı taraftaki daha kolay Koressos Kapısı’ndan değil, Magnesia Kapısı’ndan giriyordu6. Rogers, bu seçimin bilinçli olduğunu savunuyor: alayı, girişte Roma döneminde inşa edilen Yukarı Agora’nın önünden geçirmek, Efes’in Roma tarafından yeniden kuruluşunun İon kuruluşundan sonra değil önce geldiğini anlatan bir kentsel hikâye kurma çabasıydı6. Kapının sunduğu en güçlü anlatı bu; sitenin Salutaris alayına dair kendi anlatımında geçen ama açıklanmayan bir ayrıntıyı da böylece tamamlıyor.
Yan komşu: Doğu Gymnasionu
Kapının hemen yanında büyük bir hamam-gymnasion yapısı duruyor; onun kuruluşu da tartışmalı. Rogers, yapımını MS 140’ların ortasına, açıkça Vedius Antoninus’un Koressos’taki gymnasionuyla rekabet etmek üzere bir araya gelen bir hayırsever grubuna tarihliyor7 — sofist Flavius Damianus’un, MS 170’ler-190’larda, Marcus Aurelius ve Commodus döneminde bu yapıyla ilişkilendirilmesinden on yıllar önce. İki tarih birbirini çürütmüyor: büyük olasılıkla aynı yapının iki ayrı evresini anlatıyorlar — 140’larda kuran ilk grup, çok sonra da Damianus’un eklediği kendi heykelleri.
Çevrede bulunanlar
Kapının çevresi kendine özgü buluntular vermiş. MS 44 civarında yayımlanan Paullus Fabius Persicus fermanının Latince metninden bir parça, Magnesia Kapısı yakınındaki bir mezarda devşirme malzeme olarak bulunmuş; aynı yazıtlı taşın ikinci bir parçası ise on yıllar sonra, 1902’de tiyatronun kuzey döşemesinde ortaya çıkmış8. Efes bölgesinden bilinen en eski buluntular — Neolitik kerpiç duvar kalıntıları, obsidyen ve seramik parçalar — 1995 baharında, kapının doğusunda, Aydın yönündeki yol üzerinde ele geçmiş9.
Kapıya daha yakın bir noktada, Claudia Antonia Tatiane’nin mezar evi sur duvarının hemen dışında, güneydoğuda yer alıyor; kazıdan sonra yeniden toprakla kapatıldığı için bugün görülebilecek bir şey kalmamış10. Bir mainad betimleyen Dionysos temalı bir lahit parçası — bugün Efes Müzesi envanter no. 45/57/79 — 1979 kazılarında kapıda bulunmuş11.
Artemision’a giden yol
Kapıdan Ayasoluk yönündeki yolu izleyen Wood, sofist Flavius Damianus’un yaptırdığı, yazar Philostratos’un da kaydettiği kapalı bir cadde — bir stoa — kalıntısını saptamış; bu stoa Magnesia Kapısı’ndan Artemis Tapınağı’na, özgün hâliyle döşenmemiş kutsal bir yol üzerinden uzanıyordu12. Tarihi burada belirsiz bırakmak, doğrulanmamış kaynaklardan bir tahmin yürütmekten daha doğru; kesin olan varlığı ve güzergâhı.
Pausanias, kendi zamanında yazdığı satırlarda, kentin kurucu kahramanı Androklos’un mezarının, Artemision’dan Olympieion’un önünden geçerek Magnesia Kapısı’na uzanan yol üzerinde hâlâ görülebildiğini kaydediyor13. Wood, bu tasviri buluntusunun yapım tekniğiyle birleştirerek, Şubat 1869’da kazdığı yalıtılmış, Helenistik döneme ait bir anıtı — 43 fit kare, harçsız, özenle işlenmiş birkaç sıra taş, doğu cephesinde bir kapı — Pausanias’ın andığı mezar olarak tanımlamış; anıtın tam bulunduğu yer sonradan yeniden kaybolmuş14.
Bugün görmek
Kapı, antik kentle ortaçağ tepesi arasındaki yürüyüş güzergâhında duruyor; antik kentin yukarı kesimlerini bir arada ele alan rehberde birlikte anlatılıyor. Bir zamanlar gezginleri kendine çektiği Artemis Tapınağı ile Persicus yazıtının ikizinin on yıllar sonra ortaya çıktığı Büyük Tiyatro, kapının bugün durduğu yerden kısa bir yürüyüş mesafesinde.
Kaynaklar
Her kaynak bir kez listelenir. Numaralar, kaynağın kullanıldığı bilgilere döner; tarihler kaynağın ne zaman kontrol edildiğini gösterir.