Ayasuluk Tepesi ve Kalesi

Tek değil, iki sur çevresi

Selçuk’un üzerindeki kale genelde tek bir kule ve kapı sayısıyla anılır, ama kaynaklar birbirini tutmaz — bu da basit bir hata değil, aynı tepede sayılan iki farklı tahkimat sistemi gibi görünür. Sitede başka yerlerde kullanılan bir rakam kaleye on beş kule ve iki kapı (doğu ve batı) verir. Buna karşılık bir kazı raporu, dış Bizans kale çevresine yirmi kule — altısı giriş kapılarını koruyan — verir, ayrıca kilisenin avlusu ve apsisinin çevresinde 1,60-1,90 metre kalınlığında ayrı bir iç teras duvarını, aynı tepedeki ikinci bir tahkimat sistemi olarak tanımlar². Bu sayfa hangi rakamın “doğru” olduğuna karar vermiyor, çünkü dürüst cevap muhtemelen ikisinin de farklı şeyleri doğru anlattığıdır: bir iç teras duvarı ve bir dış kale çevresi, henüz yayınlarda tam ayrıştırılmamış. Bu ayrıştırma yapılana kadar hiçbir sayı diğerini geçersiz kılmamalı, ve ziyaretçiye anlatılan “on beş kule” gibi tek bir rakam da bu iki sistemden hangisini saydığını söylemeden pek bir şey ifade etmiyor.

Duvarların büyüdüğü çizgi daha nettir. Karşılaştırma için, aşağı şehirdeki Lysimakhos surları 3-4 metre kalınlığındaydı, harçsız moloz dolgulu iri kaba yontu bloklarla örülmüştü ve taş tam da o yerde çıkarılmıştı — eski Koressos taş ocakları doğrudan sur çevresine katılmıştı³. Kentin nüfusu sonradan bu dev Lysimakhos çevresinin gerektirdiğinden çok küçüldüğünde, moloz ve sert harçla örülü, devşirme malzeme de içeren çok daha küçük bir Bizans suru, daha dar bir alanda onun yerini aldı⁴ — tepedeki kaleyi de doğuran aynı küçülme, yeniden kullanma ve yeniden inşa etme örüntüsü. Kale duvarlarının mermer kaplamasının büyük bölümü, bazı parçaları hâlâ özgün yazıt ve sırt dayanaklarını taşıyan, devşirme Stadion oturma sıralarıdır; bunlar duvara neredeyse rastgele noktalarda örülmüştür⁵.

Kent tepeye taşınırken

Aşağı şehirden bu tepeye geçiş ancak kabaca tarihlenebiliyor, ama kanıtlar 8. yüzyılın ilk yarısına işaret ediyor. Piskoposluk Sarayı’nın idari mühürleri 8. yüzyılın ilk üçte birinde kayıtlardan çıkar; bu, idari ve dini merkezin o sıralarda Ayasuluk’a taşındığının bir işareti olarak okunur — tepe Anadolu içlerine baktığı için Arap saldırılarına karşı stratejik bir tepki¹³. Bunu izleyen yüz elli yıl gerçekten hassas biçimde tarihlenemiyor: sikke dolaşımı II. Konstans’ın saltanatından sonra çöktü, dönemin kesin tarihlemeye yarayan çanak çömlek türleri de kayıtlardan kayboldu — bu yüzden 7. yüzyıl sonundan 9. yüzyıl sonuna kadar uzanan dönem, belgelenmiş bir sıralamadan çok gerçek bir tarihleme boşluğudur¹⁴.

Bir kale, tam bir kent değil

Aziz Lazaros’un Yaşamöyküsü’ne göre 11. yüzyılda yalnızca bazilikanın yanındaki Ayasuluk idari merkezi hâlâ “kastron” ya da “polis” olarak anılıyordu; aşağıdaki vadi ise boşalmıştı¹⁵. Tepenin kendisinin ne kadar az yer sunduğu düşünülünce bu şaşırtıcı değil: bazilika ve iç kale çıkarıldığında geriye yaklaşık 2,3 hektar yapılabilir alan kalıyordu — bu bir kentin değil, bir kalenin ayak izidir¹⁶. Arkeolojik kanıt, Efes’in topluca terk edilip yerini bu tek tepeye bıraktığı basit bir anlatıya karşı çıkıyor; bunun yerine, kesinleşmiş bir gerçekten çok öne sürülen bir model olarak, iki küçük Orta Bizans kasabasının muhtemelen yan yana var olduğu düşünülüyor¹⁷. Savunmayla birlikte ibadet de sürdü: 12-13. yüzyıllarda, bazilikanın hazine odasına yakın bir şapel ile tahkimatın giriş kapısı, peygamberler, azizler ve bizzat Aziz Yuhanna resmedilerek yeniden freskolandı¹⁸.

Fetih boyunca süreklilik

Kasabanın siyasi tarihi, ad değişikliklerinin ima ettiği kadar keskin kesintilerle bölünmüş değildi. 1304’teki daha bilinen fetihten önce, 1090-1096 arasında kısa süreli bir Türk hâkimiyeti gelip geçmişti; arada Bizans yönetimi — ve merkezi olarak yine Ayasuluk — yeniden kurulmuştu¹⁹. 1304 fethi geldiğinde ise yerleşim dokusunda keskin bir kopuş yaratmadı: Türk Ayasoluk, eski Artemision temenosunun içindeki mevcut Bizans yerleşiminden, tepedeki kalesiyle birlikte, doğrudan büyüdü²⁰. Sonrasındaki beylikler döneminde de malzeme yeniden kullanımı sürdü, hem de yoğun biçimde: Batı Anadolu beyliklerinin devşirme malzeme kullanımı öyle kapsamlıydı ki, Artemision içindeki bir mezar neredeyse tamamen yeniden kullanılmış antik parçalardan inşa edildi, sadece süsleme amaçlı birkaç parçayla değil²¹. Bugünkü yer adı bile antik bir kalıntı değil, 20. yüzyıla ait bir karardır: “Selçuk” adı ancak Atatürk döneminde, Selçuklu soyundan gelen Aydınoğulları hanedanının kasıtlı bir hatırlatıcısı olarak verildi; ondan önce yerleşim, Türk fethinden beri kesintisiz Ayasuluk diye anılıyordu²².